ra ando qarTvel mesaWurvles evropis samefo karma da vin aswavla goCa laRiZes Wedurobis yvelaze mTavari saidumlo

 

Jurnali "Tbiliselebi", 16 dekemberi 2009, Tamuna niJaraZe



გოჩა ლაღიძეს ჭედურობის ულამაზესი ხელოვნების საიდუმლოებანი თბილისში ასწავლეს, თუმცა დიდ წარმატებებს სამშობლოდან შორს მიაღწია. 14 წლის წინ ევროპაში ბედის საძიებლად წასულმა მესაჭურვლემ ჰოლანდიაში ისეთი ნაკეთობები შექმნა, რომ მის საქმიანობაზე სამეფო კართან დაახლოებული ადამიანებიც კი ალაპარაკდნენ. სამშობლოში დროებით დაბრუნებულს ეროვნული მუზეუმის იშვიათი ექსპონატების რესტავრაციაც ანდეს, მათ შორის ერეკლე მეფის ისტორიული ხმალიც იყო. გოჩა ლაღიძე პედაგოგიურ საქმიანობასაც ეწევა, მართალია გრდემლთან შეგირდები არ ჰყავს, მაგრამ ჭედურობის საიდუმლოებებს ევროპის ცნობილ სასწავლებლებში უზიარებს მომავალ კოლეგებს...

– პროფესიით მხატვარ-რესტავრატორი ვარ, მესაჭურვლეობით ბავშვობიდან დავინტერესდი. ჩემი ცხოვრების სხვადასხვა ეტაპზე, ძალიან ბევრ საინტერესო ადამიანს შევხვდი, რომელთაც ჭედურობასთან კავშირი ჰქონდათ. მათგან ბევრი რამ ვისწავლე, გავეცანი სხვადასხვა ტექნოლოგიებს, უპირველესად კი იმას, რაც ჭედურობის მთავარი საიდუმლოა. (იცინის) ჯუანშერ ჯურხაძემ, თემურ სულხანიშვილმა მასწავლეს როგორც ადამიანური ურთიერთობები, მათი დახმარებით ჩამომიყალიბდა ხედვა, გემოვნება ჭედურობაში. მუშაობაში ჩემი ფანტაზიაც ძალიან დამეხმარა. საქართველოდან 14 წლის წინ წავედი, მაშინ ჩვენთან ძალიან რთული სიტუაცია იყო, საერთოდ ვეღარ ვმუშაობდი, არც პერსპექტივა ჩანდა. ასე, ბედის საძიებლად წავედი ევროპაში. (იცინის) ახლა ვხვდები, მაშინ ეს სწორი გადაწყვეტილება რომ არ მიმეღო, ჩემი ცხოვრება უარესობისკენ წავიდოდა.

– როგორ მოახერხეთ ჰოლანდიაში თავის დამკვიდრება და რით დააინტერესეთ ნიდერლანდების სამეფო კარი, რომ მათ მათი ქვეყნისთვის უმნიშვნელოვანესი პიროვნების საჭურველი განდეს?

– თავიდან ძალიან გამიჭირდა თავის დამკვიდრება, მაგრამ კეთილი ადამიანების დახმარებით ყველა პრობლემას გავართვი თავი. 1996 წელს აუდენბოსის მუზეუმში გაიმართა გამოფენა, რომელიც ეძღვნებოდა ტექსელის აჯანყებას. მე მუზეუმში გამოვფინე ხევსურული აბჯარი, რომელმაც ყველას მოწონება დაიმსახურა. „გუდამაყრული ჩაბალახი“ 56 ათასი პატარა რგოლისგან შედგებოდა, მასზე ორი თვე ვმუშაობდი და 9 კილოგრამი ფოლადი გამოვიყენე. ამ ნაკეთობამ გასაოცარი შთაბეჭდილება დატოვა დამთვალიერებელზე, გამოხმაურება იყო ადგილობრივ პრესაშიც. ამის შემდეგ მე დამაკვალიანა მუზეუმის დირექტორმა ბენო ვან ტილბურგმა, მე გავგზავნე წერილი ნიდერლანდების სამეფოს სამხედრო მუზეუმში, რომელიც ქალაქ დელფტში მდებარეობს. ეს მუზეუმი თავისი სიდიდით და მნიშვნელობით ამ ქვეყნის ხუთ მუზეუმს შორისაა. წერილში გამოვხატე თანამშრომლობის სურვილი, თუმცა დიდი იმედი არ მქონდა, რომ მუზეუმიდან ვინმე გამომეხმაურებოდა. ერთ თვეში მივიღე პასუხი, რომელიც სამეფო კარის ატრიბუტიკით და პრინცის სახელით იყო დამოწმებული. მათ მიმიწვიეს ღია კარის დღეზე, სადაც შეძლებდნენ ჩემი ნაკეთობების ნახვას. მუზეუმის პერსონალს ძალიან მოეწონა „ხევსურული აბჯარი“, მუზეუმის მესაჭურვლემ, რომელსაც კონსერვატორი ეწოდება, მითხრა, რომ მომიძებნიდა სამუშაოს და შემომთავაზა მცირე ზომის მინიატურების დამზადება. მე გავაკეთე ევროპელი რაინდების მინიატურები, რომლებიც მეორე ჩვენებაზე წარვადგინე. ამ ჩვენებას ესწრებოდა ქვეყნის მთავარი კონსერვატორი, რომელმაც ორ კვირაში შემომთავაზა, რომ მუშაობა დამეწყო მათთვის უმნიშვნელოვანეს სამეფო რელიკვიაზე. ჰოლანდიასა და ესპანეთს შორის ხანგრძლივი ომის დროს, ჰოლანდიას ძალიან დიდი სამსახური გაუწია პრინცმა მაურიო ორანელმა, ის არის ძალიან მნიშვნელოვანი ისტორიული პიროვნება, რომელმაც შეძლო ესპანელების განდევნა ჰოლანდიიდან. მე შემომთავაზეს ამ პრინცის აბჯრის ზუსტი ასლის შექმნა. ამ ლეგენდარული მხედართმთავრის საჭურვლის ორიგინალი ავსტრიელი იმპერატორის ყოფილ სასახლეში, ვენის ხელოვნების მუზეუმში ინახება, პრინცმა საკუთარი აბჯარი თურმე სიცოცხლეშივე უსახსოვრა ავსტრიის კათოლიკური ეკლესიის ეპისკოპოსს. ჰოლანდიელების ოცნება იყო, რომ პრინცის აღჭურვილობის ასლი მათ ქვეყანაშიც ყოფილიყო დაცული. ჩემთვის ეს შემოთავაზება, იყო ძალიან დიდი რისკი, თუმცა ამაზე უარს ვერ ვიტყოდი.

– როგორ მუშაობდით პრინცის აბჯრის ასლზე, მუზეუმებში ხომ ისტორიული რელიკვიები განსაკუთრებულ პირობებში ინახება, მათთან ხელის ხლებაც კი კატეგორიულად იკრძალება, არათუ გატანა მუზეუმიდან. ამას გარდა ოთხსაუკუნოვანი, უცხო ქვეყნის ისტორიის კუთვნილების გამოჭედვა ტექნოლოგიურადაც რთული უნდა ყოფილიყო.

– ვერ ვიტყვი, რომ რთული არ იყო ეს საქმე. მე გამომიგზავნეს ოცგვერდიანი კონტრაქტი, მომცეს ოთხასი საათი მოსამზადებელი სამუშაოებისთვის, 1 600 საათი საჭურვლის შესაქმნელად. კონტრაქტით მთავარი მოთხოვნა იყო, გამეკეთებინა ორიგინალის ზუსტი ასლი ასპროცენტიანი ხარისხით. თავიდან გადაწყვეტილი იყო, ჩვენ ჩავსულიყავით ავსტრიაში, მაგრამ მე რომ ავსტრიელების ყურადღების ცენტრში არ მოვქცეულიყავი, ვითომდა გამოფენაში მონაწილეობის მიზნით, ნიდერლანდებმა ავსტრიელებისგან გამოითხოვეს პრინცის აღჭურვილობა. ეს იყო ჯენტლმენური მოლაპარაკება, თავდაცვის სამინისტროების და მაღალი თანამდებობის პირების ჩარევის გარეშე. ჰოლანდიელების ამ ოსტატურმა ხრიკმა გაამართლა – მე მომეცა საშუალება დამეშალა ერთადერთი ორიგინალი. ჯერ შევისწავლე მუზარადი, შემდეგ ყელის, მკერდის და ზურგის აბჯრები, შემდეგ – მხრები, მკლავები, ფეხები, ხელთათმანები... ვიმუშავე 10 დღე, გადავიღე სურათები, მთელი აღჭურვილობა შევისწავლე ვიდეოკამერით. სამუშაო იყო ძალიან დიდი, აბჯარი შედგება 169 სხვადასხვა ზომის და სისქის ლითონის ფირფიტისგან, რომლებიც ერთმანეთზეა მორგებული და ერთმანეთს 600 დეტალით უკავშირდება. ყველა ნაწილს დაჰყვება გრავირებული ღარი, მუზარადის კაუჭები, მოქლონები. ორიგინალი შავი ფერის იყო, ასლი კი, ლურჯი ფერის გავაკეთე.

– რატომ?

– ორიგინალი რამდენჯერმეა რესტავრირებული, სავარაუდოდ, აბჯარი თავიდანვე არ იყო შავი, ამას გარდა, თავად მთხოვეს, რომ ასლი ლურჯი ფერის ყოფილიყო. რამდენიმეთვიანი მუშაობის შემდეგ მოხდა ასლის პრეზენტაცია, რომელიც ახლა მუზეუმის ოთხმოცწლიანი ომის საგამოფენო დარბაზში ინახება. სხვათა შორის, მე ჩემთვისაც გავაკეთე, პრინცის აღჭურვილობის ასლი, რომელიც სახლში მაქვს და იმაზე უკეთესიც კი გამოვიდა, რაც მუზეუმში ინახება. ჩემს ასლს ზურგიც გავუკეთე და „ნაკლული თითიც“, რაც არც ორიგინალს ჰქონდა და არც მუზეუმისთვის განკუთვნილ ასლს. (იცინის) მე ასევე გავაკეთე პრინც მაურიცის აბჯრის ასლი, რომელიც მას 12 წლის ასაკში ეცვა. პრინცი დახატა იმ ეპოქის ყველაზე ცნობილმა მხატვარმა, ეს ნახატი დედოფალ ბეატრისის პირად კოლექციაში ინახება. მე, როგორც ვიცი, დედოფალსა და პრინცს აქვთ ინფორმაცია ჩემი საქმიანობის შესახებ. მე ვინახულე ეს ნახატი, აბჯარი გავაკეთე ჩემი შვილის ტანზე, რომელიც მაშინ თორმეტი წლის იყო.

– თქვენს ანგარიშზე არის „არბალეტი,“ რომელიც სამიზნეში ისვრის 250 მეტრის მანძილზე, კიდევ რაზე მუშაობთ?

– ძალიან ბევრი ქანდაკება მაქვს გაკეთებული ვერცხლში, ვაკეთებ საეკლესიო ნივთებს. ნაკეთობები იქმნება ცივი და ცხელი ჭედვით, ვმუშაობ გრდემლზე, ჩაქუჩებით. ვიყენებ ფურცვლოვან ფოლადს, რომლისგანაც იქმნება ნაკეთობები, ხოლო ბოლოს ხდება მათი პოლირება. ერთ ფრანგს ჩემი აბჯარი ფაბრიკაში გაკეთებული ეგონა (იცინის). ბოლო ორი წელი მთლიანად რესტავრაციაზე გადავერთე. როდესაც შეკვეთას ვიღებ, ვადგენ კონცეფციას, რომ ნივთი მაქსიმალურად მივიყვანო ორიგინალურ მდგომარეობამდე. ჩვენი მთავარი პრინციპია, რომ არ დაზიანდეს ორიგინალი და ასლი არ გამოვიდეს იმაზე კარგი, რაც დედანია. მე ახლა მაქვს ჩემი სახელოსნო, თუმცა ადრე ვმუშაობდი სამჭედლოში, სადაც პატარა ადგილი მქონდა დაქირავებული. როცა იქ პრინცის აბჯრის ასლის გამოჭედვა დავიწყე, სახელოსნომ მუშაობა შეწყვიტა – მთელი ყურადღება ჩემზე იყო გადმოტანილი, მერე მთხოვა უფროსმა: თუ არ გინდა რომ გავკოტრდე, აქვე ახლოს, სადმე უნდა გადახვიდეო და თან 20 ათასი გულდენის ჩეკი მაჩუქა. (იცინის) იმ ფულით გავაკეთე ახალი სახელოსნო. henk ვისერმა, რომელიც კოლექციონერი იყო, გამომიგზავნა ისტორიული გრდემლი. კოლექციის შეგროვება ჩემი ჰობიც არის. მაქვს დამასკოს დანების დიდი კოლექცია, ჩემს კოლექციაში ყველაზე ძვირფასია თბილისური, ძალიან ძველი ქართული ხანჯალი, რომელიც შემთხვევით ჩამივარდა ხელში.

– თქვენ მუშაობთ ეროვნული მუზეუმის ექსპონატებს, მათ შორის, ერეკლე მეფის ხმლის რესტავრაციაზე. რომელ ნივთებს ჩაუტარდათ რესტავრაცია და რა მდგომარეობაშია ახლა ერეკლეს ხმალი?

– როგორც ქართველისთვის ჩემთვის ეს ძალიან საპატიო მისია იყო. ამ ხმლით ერეკლე მეფეს ძალიან ბევრი ბრძოლა აქვს მოგებული, მასთან შეხებამ გამიჩინა განცდა, რომ რაღაც ფორმით, დავბრუნდი წარსულში, ამ სახელოვან მეფესთან... ხმლის პირზე არის ოსტატის ოქროს დამღა, მაგიური კვადრატი და დიდი წარწერა. დამღას ასეთი წარწერა აქვს: „შეასრულა კალიბ ალიმ, ასუდოლა ისპაჰანის შვილმა“. ირანულ კლასიკურ ხმლებში, ეს უიშვიათესი დამღაა, რაც ძალიან ძვირად ფასობს, კლასიკური „შამშირია“, რაც ნიშნავს „ვეფხვის კლანჭს“. ეს ხმალი ერეკლეს ნადირ შაჰმა გამოუგზავნა საჩუქრად. თუმცა, როგორც ამბობენ, ამ ხმალში ერეკლეს ნახევარ ირანს სთავაზობდნენ. ჩვენ ვერ მოვახერხეთ ხმალზე გაკეთებული დიდი წარწერის ბოლომდე გაშიფვრა, თუმცა მიახლოებით, წარწერა იკითხება ასე: „დიდი მეფის გზავნილი მეგობრისადმი“.

ამ ხმალს ბავშვობიდან ვიცნობ, ბევრჯერ მაქვს ნანახი. სულ მინდოდა, რომ მისი მსგავსი რამ გამომეჭედა, ამიტომაც საათობით ვიდექი ხოლმე ამ ხმალთან. როცა ეროვნულ მუზეუმში ყოფნის დროს მამუკა ქაფიანიძემ ხმლის რესტავრაცია და ასლის შესრულება შემომთავაზა, ერთი წუთით არ მიყოყმანია. ხმლის პირი და ტარი ჟანგვის პროცესში არ იყო, მაგრამ ჭუჭყი და კოროზია აღენიშნებოდა. ისე გავწმინდე და დავამუშავე, რომ კოროზია აღარ გაუჩნდეს, ანუ ის უკვე დაკონსერვებულია. დაზიანებული იყო ხმლის ქარქაში, ტყავი – გამომშრალი და გაქერცლილი. ქარქაში ადრე ყოფილა რესტავრირებული, მაგრამ არასწორად – ტყავი ისე იყო ჩაკერებული, რომ ხმალი ქარქაშში არ ჩადიოდა. ჩვენ მოვხსენით ბუნიკი, რომელიც თავიდან დამუშავდა. მოვაშორეთ ხის ის ნაწილი, რომელიც ხმლის პირს არ აძლევდა საშუალებას, ხმალი ქარქაშში ბოლომდე ჩასულიყო. ახლა ერეკლეს ხმალი თავისუფლად ჩადის ქარქაშში და საფრთხე აღარ ემუქრება. რაც შეეხება ხმლის ასლს, მილიმეტრებშია დაცული ხმლის პირისა და ნაწილების ზომები, ახლა ვაკეთებ დეტალების გრავირებას – შემდეგი ეტაპია ზარნიში ოქროთი, რისთვისაც 35 გრამი ბაჯაღლოა საჭირო.

ჩვენ ასევე ჩავუტარეთ ბაგრატიონების სამეფო ოჯახის გორდა ხმლების, მოოქროვილი დამბაჩის, მეცამეტე საუკუნის ზარდახშის რესტავრაცია. ეს არის უნიკალური დამბაჩა, ლულა სულ დაჟანგებული ჰქონდა, არ მუშაობდა ჩახმახი.. დამბაჩა დაიშალა მთლიანად, ლულა ხელახლა დაიფერა ლურჯად, ჩახმახიც რესტავრირებულია, რის შედეგადაც დამბაჩა ისევე ფუნქციონირებს, როგორც ორიგინალი. ჩვენ ასევე ვმუშაობთ გიორგი სააკაძის თოფზე, რომელიც ინკუსტრირებულია მოზაიკით. მათი 60 პროცენტი ამოვარდნილია, ამ თოფის რესტავრაციისთვის საჭიროა მისი სპექტრული ანალიზის ჩატარება და ფერადი ლითონებით მოზაიკის გაკეთება. რესტავრაციის შედეგად თოფს პირვანდელი სახე დაუბრუნდება.

– საქართველოში დაბრუნებას როდის აპირებთ?

– ჯერჯერობით არ ვიცი, საქართველოში ძალიან ხშირად ჩამოვდივარ, მაგრამ ვერ ვიტყვი, როდის დავბრუნდები აქ. მე მიყვარს საქართველო, მაგრამ მიყვარს ჰოლანდიაც – ამ ქვეყანამ, ყველაზე რთულ პერიოდში, ახალი ცხოვრების დაწყების შანსი მომცა..


"qarTuli universteti", 2009 wlis seqtemberi

 

რკინის მესაიდუმლე... 

მზეხა მახარაძე, ჟურნალი "პირველი", 2009 

“10 წლის მანძილზე, წარუმატებლად ეძებდა ნიდერლანდების სამეფოს სამხედრო მუზეუმი ოსტატს, რომელიც ჭედვის ტექნიკის სათანადო ცოდნით იქნებოდა აღჭურვილი და პრინცი მაურიცის 1590 წლის დროინდელი რკინის საბრძოლო საჭურვლის ასლს გამოჭედავდა. ეს შეძლო მხოლოდ ქართველმა მესაჭურვლე გოჩა ლაღიძემ, რომელიც იან პიტ პაიპეს თქმით, ნაღდი პროფესიონალია. საოცარია ამ ხელოვანის შემოქმედებითი ძალა, ამოუწურავი შესაძლებლობანი, ინტუიცია, ისტორიის, ადამიანის ანატომიის ცოდნა.” _ ასე გამოეხმაურა ევროპული პრესა გოჩა ლაღიძის სენსაციურ წარმატებას ჰოლანდიაში, იქ, სადაც 15 წლის წინ ჩავიდა და “აბჯარასხმული რაინდების სამყაროში” თავისი ხელოვნებით ყველა მოხიბლა. “თუბალთა ქვეყნიდან” გოჩა ლაღიძემ შექმნა ის, რაც ალბათ, ვერავინ გაიფიქრებდა... ევროპაში მას კარგად იცნობენ და იციან, რომ პრინცი მორიც ორანელის საომარი აღჭურვილობის, მაქსიმილიანის სამეფო ჯავშნის, შუბოსნების აბჯრების, იან ვან შხაფელაარის საჭურვლის, საბრძოლო იარაღებისა თუ... კლასიკური მოოქროვილი მუზარადების საავტორო ასლები “რკინის მესაიდუმლეს” ეკუთვნის. თუ ნახავ, დროში იმოგზაურებ და დარჩები გაკვირვებული... გოთიკურ-რენესანსული სტილის ეს საგანძური ჰოლანდიის, ლუქსემბურგის, ბელგიის, ავსტრიის, შვეიცარიის, გერმანიის პრესტიჟულ მუზეუმებშია გაბნეული და იმ ლეგენდაზე მოგვითხრობს, რომელშიც გამოგონილი თითქმის არაფერია... აბჯარს ორი საუკუნეა აღარ აკეთებენ, აღარც ატარებენ და იქნებ ამიტომაცა მიიჩნევენ, რომ ეს იშვიათი და საინტერესო ხელოვნება თანამედროვეობის უფრო მისტიკური Aღთ-ია.

 

გოჩას ფენომენის აღმოჩენა ტექსელის საზღვაო მუზეუმის გამოფენიდან იწყება... აქ მისი ხელოვნების ძალა ექსპერტებმა მაშინ მიიღეს, შეიცნეს და კიდეც დაიჯერეს, როცა ხევსურული აბჯარი თავისი სრული საბრძოლო აკაზმულობით ნახეს _ ჯაჭვის პერანგი, ფარი, ხმალი, ხანჯალი, ჩაჩქანი, ჩაფხუტი, სამკლაურები, საფუხრეები... ეს ე.წ. “გუდამაყრული ჩაბალახი”, რომელიც 56 ათასი პატარა რგოლისგან შედგება და 9 კილოგრამი ფოლადი სჭირდება, გოჩამ ორ თვეში მოქსოვა. გაოცებულია მუზეუმის დირექტორი ბენო ვან ტილბურგი, უკვირს ნიდერლანდულ ელიტას, ინტერესი მატულობს და... ეს ექსპონატი მერე და მერე, თითქმის მთელი ევროპის მუზეუმებში გამოიფინება, თითქმის მთელ დასავლეთს მონუსხავს, მანამდე კი გაზეთ ”Hელდერსე ჩოურანტ”-ში დაიბეჭდება: “ტექსელზე გოჩა ლაღიძე მოვიდა მშვიდობიანი მიზნებითა და შემართული ხმლით, რომელსაც შუა საკუნეების დროინდელი ქართველი რაინდები ატარებდნენ... ეს საბრძოლო კოსტუმი ასკეტური შრომის შედეგია, იგი წარმოადგენს მთიელ ქართველთა შუა საუკუნეების აბჯრის დღევანდელ ინტერპრეტაციას“.

 
რა მოხდა შემდეგ? _ დელფტში ნიდერლანდების სამეფოს სამხედრო აღჭურვილობის მუზეუმი გოჩას პრინც მორიც ორანელის აბჯრის ზუსტი ასლის შექმნას მიანდობს. ლეგენდარული მხედართმთავრის ერთადერთი საჭურვლის ორიგინალი, რომელიც 1590 წლით თარიღდება, ვენის ხელოვნების ისტორიის მუზეუმის რელიკვიაა. ისტორიული ქრონიკებიდან ვიგებთ, რომ ნასაუს გრაფმა მორიც ორანელმა საკუთარი აბჯარი თურმე სიცოცხლეშივე უსახსოვრა ავსტრიის კათოლიკური ეკლესიის ეპისკოპოსს. გავა თითქმის 400 წელი და... ნიდერლანდელები როცა ამ განძის უკან დაბრუნებაზე ვერც კი იოცნებებენ, “რკინის მესაიდუმლე” ნასაუს გრაფის აბჯრის ასლის გამოჭედვას დაიწყებს... ეს ასლი ჰოლანდიაში სამუდამოდ უნდა დარჩეს. ხდება უპრეცედენტო რამ _ გოჩა შლის ორიგინალს, შლის ექსპერტების თანდასწრებით... თეთრი ხელთათმანებით ეხება, ვიდეოკამერით სწავლობს იკონოგრაფიულ ექსპონატს... მუზეუმის კურატორები მკაცრად აკონტროლებენ ქართველ ოსტატსაც და დროსაც _ 10 დღე სჭირდება ექსპონატის მილიმეტრებში გაზომვას, 400 საათი მოსამზადებელ სამუშაოებს, 1600 საათი პრინცის საჭურვლის შექმნას... ქართველ მჭედელთან ოფიციალურად, ოცგვერდიან კონტრაქტს აფორმებენ. მოითხოვენ ორიგინალის ზუსტ კოპირებას, მოითხოვენ იმ ეპოქისეულ ესთეტიკას და რა თქმა უნდა, ხარისხს... პროექტი ითვალისწინებს ოთხ დამოუკიდებელ ხელშეკრულებას: პირველი _ მუზარადის დამზადებას, მეორე _ ყელის, მკერდისა და ზურგის აბჯრების, ხოლო დანარჩენი კი მხრების, მკლავების, ხელთათმანებისა და ფეხის საჭურვლის შექმნას... იწყება გამოჭედვა და... ეს ფაქტი უკვე დიდი და საამაყო მოვლენაა თვითონ ნიდერლანდების მონარქისა და სამეფო ოჯახისთვის.

 

გოჩას ჰოლანდიურ სახელოსნოში ექპერტები ყოველდღე ამოწმებენ ასლის ტესტირებას, იუნესკოდან ვენეციის სამხატვრო აკადემიის პროფესორი სამჯერ ესწრება მუშაობის პროცესს... სამუშაო რთულია, იმაზე რთული ვიდრე წარმოედგინათ, მაგრამ საბოლოო ნამუშევარი, ვინც ნახა, არაერთხელ უთქვამთ, ყველა დარჩა “ერთნაირად პირდაღებული”, ყველა “წამიერად გაიყინა”... ექსპონატი 169 სხვადასხვა ზომისა და სისქის ლითონის ფირფიტებისგან შედგება, რომლებიც ჭედვით ერთმანეთზეა მორგებული და ერთმანეთს 600-მდე დეტალით უკავშირდება. აქ ყოველ ნაწილს ორმაგი გრავირებული ღარი დაჰყვება, მუზარადის კაუჭები, მოქლონები, ქამრის დეტალები კი მოოქროვილია... 

 

გაინტერესებთ, რა მოხდა მერე? გოჩა იქცა დასავლეთის მუზეუმებისთვის აღმოჩენად, მას უწოდებენ “ლეგენდიდან მოსულ მჭედელს”... მერე იუნესკოსა და ლუქსემბურგის კულტურის სამინისტროს მიერ ორგანიზებულ თანამედროვე ხელოვნების საერთაშორისო გამოფენაზე მისი მხატვრული მინიატურა "მორიცი" საუკეთესო ნამუშევრად აღიარეს და გრან-პრი მიანიჭეს. თუ ქართველ მესაჭურვლეზე ამბობენ, რომ “მან დაიწყო ნიდერლანდების შუასაუკუნეების ისტორიის არაერთი გამოტოვებული ფურცლის შევსება”, გოჩას ევროპულ ცხოვრებაში სხვა ცხოვრება მოვიდა “წარმატებების ჯაჭვური რეაქციით დატვირთული”... ის მონუმენტური შედევრები, თავისი ფორმით და შინაარსით, რომლებსაც “რკინის მესაიდუმლე” პრესტიჟული მუზეუმებისთვის ქმნის, სიმბოლური გააზრებაა იმისა, რომ დიდი ხელოვანები პატარა ქვეყნებშიც იბადებიან... “მე ბავშვობიდან მინდოდა ევროპელი რაინდის აღჭურვილობის დამზადება. ოცნება ავისრულე და ეს, ალბათ, ერთ-ერთი ქვეცნობიერი მიზეზი იყო, რატომაც წავედი ჰოლანდიაში, ეს ნაბიჯი მიმაჩნია განგების ნებად...” _ იტყვის დიდოსოსტატი. და მაინც, ნიდერლანდების სამეფო ის ქვეყანაა, რომელმაც აბჯარასხმული რაინდების ნაკვალევზე გოჩა ლაღიძე თავის ოჯახთან ერთად მიიღო. როგორც ამბობს, უყვარს იქ ცხოვრება, თუმცა იცის ისიც, რომ ორი სამშობლო არ არსებობს და “გზაში მყოფობის” სიმბოლურ თავშესაფარში ყველა გზა შინისკენ ბრუნდება საბოლოოდ...

 

საბოლოო დაბრუნებამდე, ახლა მის სახელოსნოში, რომელსაც სიმბოლურად “ვულკანუსის სამჭედლოს” ადარებენ, მეფე ერეკლე II-ის ხმლის საავტორო ასლი მზადდება. როგორც დიდოსტატი იტყვის, “პატარა კახის” ხმალთან შეხება “ძალიან ამაღლებული გრძნობაა, ჩემში წასრულის ფაქიზი განცდა შემოაქვს მითუმეტეს მაშინ, როცა ვიცი, რომ ეს ხმალი სასწაულებრივი გამარჯვებების მომსწრეა. მასზე მუშაობა მიადვილებს ყოველდღიურობას _ ჩემს სამშობლოსთან მაკავშირებს...”

 

_ გოჩა, ისტორიულად თუ არის ცნობილი, ვინ გამოჭედა ერეკლე მეფის ხმალი? რა განასხვავებს ამ სამეფო ხმალს იმდროინდელი მეომრების ხმლებისგან? ორიგინალს ალბათ, აქვს ოსტატის ინიციალები, სიმბოლიკა, ან თუნდაც მოკლე წარწერა?

 

_ ხმლის პირზე არის ოსტატის ოქროს კლეიმო (დამღა), მაგიური კვადრატი და დიდი წარწერა. ოქროს კლეიმოს ასეთი წარწერა აქვს: “შეასრულა კალიბ ალიმ, ასუდოლა ისპაჰანის შვილმა”. ირანულ კლასიკურ ხმლებში ეს ძალიან ცნობილი, ამასთან უიშვიათესი დამღაა, რაც ძალიან ძვირად ფასობს _ კლასიკური ‘შამშირია”, რაც “ვეფხვის კლანჭს” ნიშნავს. ეს ხმალი ერეკლეს საჩუქრად გამოუგზავნა ირანის ნადირშაჰმა. დიდი წარწერის ბოლომდე გაშიფვრა ვერ მოვახერხე, რამდენიმე ირანოლოგმაც ნახა, მიახლოებით ასე იკითხება: “დიდი მეფის გზავნილი მეგობრისადმი”. ერეკლე მეფე საუკეთესო მხედარმთავარი იყო, ბუნებრივია, რომ მან კარგად იცოდა, კარგი ხმლის ფასი _ ეს ხმალი არის ირანული ხელოვნების კლასიკური ნიმუში... და რა თქმა უნდა, მეფეს არაერთი ხმალი ექნებოდა თავისი საჭურვლის კოლექციაში, თუმცა ვიცი, რომ ერეკლეს ეს ხმალი ერთადერთი სპარსული ხმალია, რომელიც ისტორიამ შემოგვინახა.

 

_ როგორ შეისწავლეთ სამეფო ხმლის ორიგინალი, ეროვნული მუზეუმის ფონდიდან ექსპონატის გატანა ხომ აკრძალულია? არის თუ არა ერეკლე მეფის ეს ხმალი დაზიანებული? და საერთოდ, როგორ დაიწყეთ მუშაობა?

 

_ არავითარი ნაკლი, დაზიანება არა აქვს ხმლის პირს, ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ეს ექსპონატი დამზადებულია დიდოსტატის მიერ. თუ კარგად დავუკვირდებით ხმლის ორიგინალს, ხელის ოფლის მწვანე ოქსიდაციას შევამჩნევთ ძვლის ტარის ნაბზარებში. ქარქაში კი ძალიან არის დაზიანებული, აი, როგორ გითხრათ, ტყავია გამოშრალი, აქერცლილი... ეს სრულყოფილად შესრულებული საბრძოლო ხმალია, თუმცა ესთეტიკურად ძალიან ლამაზია, აქვს უნივერსალური ბალანსი, საკმაოდ მძიმეა _ 915 გრამია, მაგრამ ხელში რომ გიჭირავს, გაწონასწორებული ხარ, ანუ მისი სიმძიმე არ იგრძნობა.

 

როგორ დავიწყე?

 

2008 წლის იანვარში სტუმრად ვიყავი ეროვნულ მუზეუმში. სრულიად მოულოდნელად მამუკა ქაფიანიძემ მკითხა: შეგიძლია ერეკლეს ხმლის ზუსტი ასლის შესრულებაო? ბუნებრივია, ასეთი კითხვის შემდეგ სურვილი და ინიციატივა გამიჩნდა, რადგან ამ ხმალს ბავშვობიდან ვიცნობ, ბევრჯერ მაქვს ნანახი ჯანაშიას მუზეუმში, უფრო მეტიც, ბავშვობის ოცნება გამახსენდა, როცა სულ მინდოდა მას შევხებოდი, მისი მსგავსი რამ გამომეჭედა... და დავთანხმდი _ შემიძლია მეთქი, ჩემთვის კი გავიფიქრე, რომ ეს ხმალი ურთულესი პროექტია, თუმცა უნდა გავაკეთო მეთქი. მერე მუზეუმის დირექტორის, დავით ლორთქიფანიძის სახელზე დავწერე მოხსენება _ ორიგინალის შესწავლის ნებართვაზე, მუზეუმის კურატორი მამუკა ქაფიანიძე არნახული ენთუზიაზმით დამიდგა გვერდში... ამჟამად პროექტი დამთავრებული არ არის, მაქსიმალურად ვცდილობ, ასლი ზუსტი იყოს ორიგინალთან, თუმცა ისიც ვიცი, რომ ორი ერთნაირი ნივთი არ არსებობს... მილიმეტრების მეათედშია დაცული ხმლის პირის და ნაწილების ზომები. ახლა ვაკეთებ დეტალების გრავირებას, შემდეგი ეტაპია ოქროთი ზარნიში _ დაახლოებით, 35 გრამი ბაჯაღლო სჭირდება.

 

_ ერეკლეს ეს ხმალი, რომელსაც თავისი დამზადების ხარისხით სამეფო საჭურვლის ღირსება გააჩნია, არის საუკეთესო _ “ბულატის” ფოლადი. ცნობილია, რომ “ბულატის”, ანუ “ჯავარის” ფოლადის ხმლების დამზადების ხელოვნებას ოსტატები საიდუმლოდ ინახავდნენ მემკვიდრეობით, ამიტომ საინტერესოა, ტექნოლოგიურად რამდენად რთული პროცესია ამ სპარსული “ბულატის” გამეორება?

 

_ რა თქმა უნდა რთული პროცესია, შრომატევადი, მაგრამ შესაძლებელი. “ჯავარის” ფოლადის დამზადება ბავშვობიდან მაინტერესებს, სულ ვსწავლობ მის ხასისხს, უფრო მეტს გეტყვით, აქ მხოლოდ თეორიული ცოდნა, რა თქმა უნდა, არ არის საკმარისი, ასეთი ფოლადის შექმნას აქვს თავისი წესი, ტრადიცია, ტექნოლოგიური სტრუქტურა და, პროფესიონალიზმთან ერთად მნიშვნელოვანია მთელი პრაქტიკული გამოცდილება. ბუნებრივია, პროექტის ავტორი და ხელმძღვანელი მე ვარ და სამუშაოს ლომის წილი ჩემი შესრულებულია, თუმცა ჩემი თხოვნით ხმლის ფოლადი ერთმა ოსტატმა დაამზადა, შემდეგ ჩემს სახელოსნოში დამუშავდა და საბოლოო სახე მიიღო.

 

_ რა სამუზეუმო სტატუსი, მნიშვნელობა და დანიშნულება ექნება მეფე ერეკლეს ხმლის საავტორო ასლს?

 

_ ისტორიაში დარჩება, როგორც კარგი საავტორო ნამუშევარი. მუზეუმი თუ შეისყიდის ამ ასლს და საბოლოოდ იარაღის ფონდში დარჩება, ეს გამეხარდება...

 

_ ეროვნული მუზეუმი ამ ძვირადღირებულ პროექტს არ აფინანსებს, საინტერესოა, რომელი საინვესტივიო ფონდებიდან მოიძიეთ თანხები?

 

_ იცით რა, არანაიარი ფონდები და სპონსორები, ამ პროექტს პირადად მე ვაფინანსებ...

 

_ მარტო თქვენ?..

 

_ დიახ.

 

_ რამდენია პროექტის ბიუჯეტი?

 

_ მარტო მასალის ხარჯი, დაახლოებით 9000 ევროა, შეიძლება მეტიც... ამ პროექტმა მე უდიდესი პასუხისმგებლობა დამაკისრა და ჩემში სიამაყის გრძნობაც გააჩინა. ერთმა ფრანგმა ოსტატმა ამას წინათ, 5000 ევრო შემომთავაზა მარტო ხმლის პირში, ანუ “ბულატის” ფოლადში. ბუნებრივია, ცივი უარი ვუთხარი, იმ წუთში მან არც კი იცოდა ამ ხმლის ისტორია, მარტო ხელობა-ნაკეთობა შეაფასა, ხომ გესმით?.. საბრძოლო აღკაზმულობა _ ხმლები, მუზარადები, ჯაჭვის პერანგები კულტურული ფასეულობაა. როგორ გითხრათ, აი, ხევსურული საბრძოლო აღჭურვილობა - ეს არის ჩვენი იარაღი, რომელმაც ჩვენ გადაგვარჩინა. მე მხვდა წილად, პირველი ვყოფილიყავი ხევრუსული ჯაჭვის პერანგის _ ე. წ. “გუდამაყრული ჩაბალახი” აღდგენაში. ეს შემდეგ შეფასდა საქართველოს მუზეუმის მიერ, როგორც ძალიან საჭირო და მნიშნველოვანი მოვლენა. ერეკლეს სამეფო ხმლის ასლი საქართველოში აქტუალურია, ბუნებრივია ევროპაშიც ვაჩვენებ, იქ ქართული საბრძოლო იარაღის პრეზენტაციაზე მუდმივად ვზრუნავ და რა თქმა უნდა, ახლაც ვიზრუნებ...

 

_ საავტორო ასლის დასრულების შემდეგ როგორი იქნება ეროვნული მუზეუმის პოზიცია? _ ამ ექსპონატზე საავტორო უფლება ოფიციალურად აქვს როგორც მის შემსრულებელს, ასევე ეროვნულ მუზუმს...

 

_ დიახ ასეა. _ ამბობს ეროვნული მუზეუმის იარაღისა და ძვირფასი ლითონების ფონდის კურატორი მამუკა ქაფიანიძე, _ ეროვნული მუზეუმის პოზიცია ძალიან დადებითია. გოჩა ისეთი დიდი რუდუნებით ეკიდება ამ საქმეს, რომ... მუზეუმში როცა მოვიდა, თეთრი ხელთათმანებით შეეხო ხმლის ორიგინალს, მახსოვს თქვა: _ ექსპონატებს შიშველი ხელით შეხება აზიანებსო... ფოტოები გადაუღო, გაზომა... ისეთი პატივისცემით ექცეოდა ამ ნივთს, რომ დამიჯერეთ, მარტო ყურებად ღირდა. გარდა იმისა, რომ დიდი პროფესიონალია და ევროპაში მას რესტავრაცია-კონსერვაციის საქმეშიც კი კონკურენტი არ მოეძებნება, რაღაც სხვანაირი გული უდევს _ ქართულად რომ ძგერს. თქვენ მეკითხებით: _ რატომ ვენდეთ? მე გპასუხობთ: გოჩას ლაღიძის სახელის უკან ავტორიტეტი დგას, მას კარგად იცნობს კოტე ჩოლოყაშვილი, სულ თავიდან ზურაბ წერეთლის შეკვეთებზე მუშაობდა, მერე კიდევ, მთელი ევროპის მუზეუმები მხოლოდ მას უკვეთავენ იშვიათი ექსპონატების საავტორო ასლებს და ჩვენ რატომ არ უნდა დავაფასოთ? ეს ყველაფერი არ არის საკმარისი არგუმენტი იმისთვის, რომ გოჩას მივენდოთ?

 

_ მამუკა, მაშინ საინტერესოა, რატომ არ აფინანსებს ეროვნული მუზეუმი ამ პროექტს? _ ზუსტი ასლების დამზადება, სამუზეუმო სტანდარტებით, კარგი პრაქტიკაა საექსპოზიციო ორიგინალების დაცვის მიზნით...

 

_ ფინანსებზე თავიდან არ ყოფილა ლაპარაკი. ეს საავტორო ასლი გოჩას ინციატივით და მონდომებით კეთდება, დასრულების მერე თუ რა ბედი ეწევა, ეს მუზეუმის ადმინისტრაციასთან და გენერალურ დირექტორთან ერთად შეთანხმდება _ პრეზენტაციის მერე, ასლს ეროვნული მუზეუმი შეისყიდის, აუქციონის წესით გაიყიდება თუ... ჩვენ ჯერ არა ვართ იმ რეჟიმში, რომ ყოველ ნივთს ბოლომდე გავყვეთ იმიტომ, რომ მუზეუმში რემონტი ჯერ არ დასრულებულა, იარაღის ფონდიც არ გვაქვს მოწესრიგებული, ყუთებშია ყველაფერი ჩალაგებული. იმასაც გეტყვით, რომ ეს პროექტი დიდ თანხებთან არის დაკავშირებული: “ბულატის” ფოლადის გამოჭედვა ევროპაში ძალიან ძვირი ღირს. გარდა იმისა, რომ ეს კოლოსალური შრომაა, ამ ფოლადს თავისი მიღების სტრუქტურა აქვს, რომელსაც დღეს ოსტატები ვეღარ აკეთებენ, ხომ გეუბნებით, გოჩამ ძალიან დიდ, მნიშვნელოვან, თუმცა სარისკო საქმეს მოკიდა ხელი. ხმლის ასლი ვიცი, რომ ჯერ არ არის დასრულებული, მაგრამ თქვენ მე რაც ფოტოებზე მაჩვენეთ, გეუბნებით, ხარისხი ორიგინალთან ერთი ერთშია გაკეთებული _ აქ მთავარია ხმლის პირი, ანუ სპარსული “ბულატის” ხარისხი. და ბოლოს, მეფე ერეკლე II-ს სპარსული ხმლის ასლს “ლეგენდიდან მოსული მჭედელი” ახლაც ამუშავებს. გოჩა ამბობს, რომ “სულ მალე ფინალში გავა”, სულ მალე ეს ამბავი ჩვენშიც ჩამოვა და... პირველები გაიგებთ. 

 

 

liTonSi naWedi legenda

24 saaTi. mzexa maxaraZe, Tbilisi, 18 dekemberi 2004

აქ ყოველ დეტალს ორმაგი გრავირებული ღარი დაჰყვება, რაც საერთო ფორმის სიბრტყობრივ გააზრებაში შეიძლება მივიჩნიოთ მხატვრულ დეკორად. მუზარადის კაუჭები, მოქლონები, ქამრის დეტალები მოოქროვილია, რასაც სამხედრო აღკაზმულობის მოლურჯო გრადაციაში გრაციოზული ელემენტები შეაქვს.

ლეგენდარული მხედართმთავრის ერთადერთი აბჯრის ორიგინალი, რომელიც 1590 წლით თარიღდება, ვენის ხელოვნების ისტორიის მუზეუმის რელიქვიაა. ნიდერლანდების ისტორიულ ქრონიკებში გაბნეული ლეგენდებიდან ვიგებთ, რომ ნასაუს გრაფ მორიც ორანელმა საკუთარი აბჯარი სიცოცხლეშივე უსახსოვრა ავსტრიის კათოლიკური ეკლესიის ეპისკოპოსს. გავა თითქმის 400 წელი და ამ იკონოგრაფიული ექსპონატის ასლს ქართველი მესაჭურვლე გამოჭედავს, ამ პრეცენდენტს კი ევროპული პრესა ასე გამოეხმაურება: `ათი წლის მანძილზე მთელს ნიდერლანდებში არ გამოჩნდა პიროვნება, რომელიც პრინც მაურიცის 1590 წლის დროინდელი საბრძოლო საჭურვლის ბადალს დაამზადებდა. ეს შესძლო ქართველმა გოჩა ლაღიძემ, რომელიც ბატონ იან პიტ პაიპეს თქმით, `ჭეშმარიტი პროფესიონალია. მისი ნამუშევარი ნამდვილი ხელოვნებაა. საოცარია ამ ხელოვანის შემოქმედებითი ძალის საიდუმლოება, ამოუწურავი შესაძლებლობანი, ინტუიცია, ისტორიის, ადამიანის ანატომიის ცოდნა.`

შუასაუკუნეების გმირის ამ რარიტეტს თავისი ბედი და ბიოგრაფია აქვს, რომელიც მართავს მისსავე მომავალს... თანამადროვეთაგან კი როგორც ორიგინალი, ასევე მის მიხედვით შექმნილი ნიმუში წარსულის თანაგანცდას აღძრავს. და მაინც, რა განასხვავებს ასლსა და ორიგინალს?

- განსხვავება ორიგინალსა და ასლს შორის ისაა, რომ ძველი შავი ფერისაა, ახალი, ანუ ჩემი ასლი - ლურჯი. - მეუბნება მესაჭურვლე გოჩა ლაღიძე, - მრავალი სინჯებისა და მოლაპარაკებების შემდეგ გადაწყდა, რომ ასლი მუქ ლურჯად მოელვარებულიყო... დელფტის მუზეუმმა მოითხოვა ორიგინალის ზუსტი კოპირება და ის უნდა ყოფილიყო ხარისხიანი. ოფიციალურ დონეზე გაფორმდა ოცგვერდიანი კონტრაქტი, თითქმის წლამდე გაგრძელდა ეს პროცესი, დეტალების შეთანხმება. პირობების შესრულებას მთელი სიზუსტით მოითხოვდნენ. პროექტი ითვალისწინებდა ოთხ დამოუკიდებელ ხელშეკრულებას. პირველი ხელშეკრულება ეხებოდა მუზარადის დამზადებას, მეორე - ყელის, მკერდისა და ზურგის აბჯრების, ხოლო დანარჩენი კი მხრების, მკლავების, ხელთათმანებისა და ფეხის საჭურვლის შექმნას.

- აქვე საინტერესოა, პრინც მორიც ორანელის ეს უნიკალური აბჯარი როგორ იკითხება ორიგინალში - იყო თუ არა ექსპონატი თავდაპირველად დაზიანებული, რესტავრაცია-კონსერვაციის ეტაპი თუ გაიარა, ან თუ აკლია მას რაიმე დეტალი?

- ეს ძალიან მნიშვნელოვანია, რადგან ორიგინალში საჭურველს ზურგის ნაწილი და მარჯვენა საბრძოლო ხელთათმანის საჩვენებელი თითი აქვს დაკარგული. ვინაიდან შეკვეთა ითვალისწინებდა ზუსტი ასლის გადაღებას, ეს დეტალები და ნაწილები ასლსაც უნდა ჰკლებოდა. ჯერ ფოტოებით ვიმუშავე და შემდეგ შევისწავლე ორიგინალი, ორასამდე ესკიზი გაკეთდა ფოტოსურათების საფუძველზე. წარმოიდგინეთ, მეთვალყურეების თანდასწრებით დაიშალა ორიგინალი - თეთრი ხელთათმანებით, ვიდეოკამერით ვსწავლობდი, ეს იკონოგრაფიული ექსპონატია და ათი დღე მოვუნდი, რომ ყველაფერი მილიმეტრებში გამეზომა.

- როგორ მიმდინარეობდა ექსპერტიზის პროცედურა? რა ინტენსივობით გადიოდა ასლი ტესტირებას?

- მოდიოდნენ ექპერტები, ამოწმებდნენ როგორ ვმუშაობდი, კონტრაქტით ასე იყო გათვალისწინებული, სამ დღეში მომდიოდა დასტური, რომ შემეძლო გაგრძელება. ეს დიდი მოვლენა იყო თვითონ ჰოლანდიელებისთვისაც, რადგან ორიგინალი თითქმის ოთხასი წლის მანძილზე, პირველად ათი წლის წინ ჩამოიტანეს ნიდერლანდებში ქალაქ დელფტის სამხედრო მუზეუმში და თურმე მაშინ დაიბადა იდეა შექმნილიყო საჭურვლის ასლი, რომელიც ჰოლანდიაში სამუდამოდ დარჩებოდა. იუნესკოდან ვენეციის სამხატვრო აკადემიის პროფესორი სამჯერ იყო ჩემთან სახელოსნოში, თავიდანვე ვიცოდი, რომ რაღაც ძალიან მნიშვნელოვანს ვაკეთებდი. ცხრა თვე ვმუშაობდი და საბოლოოდ ამ საჭურველმა აღტაცებაში მოიყვანა ჰოლანდიელები. თბილისში პირველად ჩამოვიტანე ეს ექსპონატი, რეაქცია აქაც ჰოლანდიელების მსგავსია - გამოფენაზე ყველა დიდი ინტერესით აკვირდებოდა.

- როგორი სტანდარტებით არის დამზადებული პრინცის საჭურველი და რა ღირსებები გააჩნია მას?

- საერთოდ, ევროპელი რაინდები სხვადასხვა დანიშნულების საჭურველს ატარებდნენ: საზეიმო, საასპარეზო, საბრძოლო. პრინც მორიცის საჭურველს, თავისი დამზადების ხარისხით, სამეფო საჭურვლის ღირსება გააჩნია. იგი ზედმიწევნით გრაციოზული და ესთეტურია. როგორც აღვნიშნე ეს აბჯარი საბრძოლო დანიშნულებისაა, მუზარადი და მკერდის ნაწილი ტყვია გაუმტარი იყო. ოსტატის მიერ დამზადებული საჭურველი გადიოდა ტესტირებას მუშკეტის ტყვიის რამოდენიმე მეტრიდან სროლით. როგორც წესი, ნატყვიარი აღარ სწორდებოდა იმ მიზნით, რომ მას ხარისხის ნიშნის დანიშნულება ჰქონოდა. მორიცის საჭურველზე ანალოგიური ტესტირების ნიშნები აღინიშნებოდა. შესაბამისად, ასლში ე.წ. ხარისხის ნიშანი გათვალისწინებულია. მთელი საჭურველი შიგნიდან ტყავის ღვედებით უკავშირდება ერთმანეთს, რაც საშუალებას აძლევდა რაინდს ბრძოლის დროს მასში მოხერხებულად ეგრძნო თავი.

- ალბათ, ერთმანეთისგან არა მარტო დამუშავების ტექნიკით განსხვავდება ქართულ და ევროპულ სამხედრო აღკაზმულობაზე მუშაობა.

- განსხვავება ნამდვილად არის. ქართულ საჭურველზე ჩემი მუშაობა საქართველოს ისტორიით დაინტერესებამ და ეროვნულმა სიამაყემ განაპირობა. საქართველოში, ძირითადად, ჯაჭვის პერანგი იყო გავრცელებული. უბრალო ჯაჭვის პერანგის მოქსოვა ყველას შეუძლია საგანგებო სწავლისა და გამოცდილების გარეშე. ხარისხიან ევროპულ საჭურველს კი მარტო მონდომებით ვერ შექმნი, ეს არაადამიანური შრომაა. დასავლეთევროპული საჭურველი სხვადასხვა სტილის არის და აქვე უნდა იცოდე ადამიანის ანატომია, ესთეტიკა, ისტორია, დამზადების ტექნიკა, განვითარების ქრონოლოგია. მთავარი კი ლითონის ოსტატური დამუშავებაა. პირველი ევროპელი რაინდის აბჯრის გასაკეთებლად წელიწადნახევარი დამჭირდა. ფეოდალური ხანის საბრძოლო აღკაზმულობაზე შეგვიძლია მდიდარ ფრესკულ და არქეოლოგიურ მასალებზე დაყრდნობით ვიმსჯელოთ. საბრძოლო იარაღის განვითარებაზე სახელმწიფოების მესაჭურვლეობის ტრადიციებმაც იქონია ძლიერი გავლენა. მაგალითად, ბიზანტიის იმპერიის ზეობის ხანაში ქართველები მათ მსგავს საჭურველს ატარებდნენ. ჯაჭვის პერანგს ჯერ კიდევ, რომის იმპერიაში ხმარობდნენ. ვფიქრობ, ქართულ იარაღზე ევროპულმა კულტურამ მოახდინა ზეგავლენა, შუა საუკუნეებში კი მუსლიმანების აგრესიამაც თავისი კვალი დააჩნია. მაგალითად, XIII საუკუნიდან სწორი, ანუ შვეტი ქართული ხმალი ოდნავ იდრიკება, მაგრამ ის მაინც არ ემსგავსება მუსულმანურ კაუჭა ხმლებს. ჩვენ გვაქვს ხევსურული აბჯარი. საბრძოლო ხელოვნების ყველაზე სრულყოფილი და ჩამოყალიბებული ტრადიცია შემოგვინახა მთიელმა ხალხმა, განსაკუთრებით კი ხევსურებმა. მთიელთა საბრძოლო აღზრდის სისტემა ჩვენი ერის უნიკალურია. ფარეშიანი ჯაჭვის პერანგის ქსოვის ტექნიკა ერთ-ერთი უძველესი და ურთულესი ნიმუშია, ქსოვის ასეთი ტრადიცია საქართველოში მეხუთე საუკუნიდან არსებობს. ამგვარი ქსოვის ტექნიკით დამზადებულ ჯაჭვის პერანგი 56 000 პატარა რგოლისგან შედგება, თითო რგოლი დაკავშირებულია ოთხ რგოლთან, რგოლები ცივი ჭედვის ტექნიკით მზადდება და თითოეული რგოლი დამოქლონებულია (შეკრულია) პატარა ფარეშით. მნიშვნელოვანია ის ფაქტიც, რომ საქართველოში, თითოეული ჯაჭვის რგოლზე ოსტატი საკუთარ ნიშანს ასვამდა , რაც ნამუშევრის ხარისხის მაჩვენებელი იყო. მთიელები იყვნენ ქვეყნის ფარი, დამცველი ძალა, ამიტომაც მუდმივ საბრძოლო მზადყოფნაში უნდა ყოფილიყვნენ. შემთხვევითი არ არის ის ფაქტიც, რომ საქართველო, ისევე როგორც ინდოეთი, სახელგანთქმული იყო საუკეთესო ფოლადის წარმოებით. შესანიშნავი ოსტატები იყვნენ გიორგი, ყარამან და ეფრემ ელიზარაშვილები ისინი საუკეთესო მესაჭურვლეებადაც ითვლებოდნენ. საქართველოს ოქროს ხანაში, XII საუკუნის იარაღი გამორჩეული იყო ესთეტიკურადაც და ხარისხითაც. ჩვენგან განსხვავებით, ამ პერიოდში დასავლეთ ევროპაში გაცილებით სტაბილური პოლიტიკური და ეკონომიკური ვითარება იყო, ამიტომ უფრო მეტი მატერიალურ-კულტურული ფასეულობა შეიქმნა ამ დარგში. გადმოცემით, ვახტანგ გორგასლის მუზარადზე მგლის თავი იყო გამოსახული. ჩემი აზრით, თვითონ მუზარადი უნდა ყოფილიყო მგლის თავის მსგავსი. ეს მძლავრი ფსიქოლოგიური იარაღიც იქნებოდა. XII საუკუნემდელ ქართულ და ევროპულ იარაღებს შორის მცირე განსხვავება შეინიშნება. არის კიდევ ერთი სხვაობა - ქართველი რაინდი მსუბუქად იყო აღკაზმული, რაც სისხარტის საშუალებას აძლევდა, შუა საუკუნეებისა და გვიანდელ ევროპელ მეომარს კი მძიმე აბჯარი ეცვა.

- საერთოდ, წარსული ცხოვრების ეს საბრძოლო სამუზეუმო ექსპონატები თავისი არსით მნიშვნელოვან ინფორმაციას იძლევა არა მარტო სამხედრო პოლიტიკისა და სტრატეგიის ისტორიული არქივისათვის. ამ აღკაზმულობაში არის მხოლოდ იმ ეპოქისეული ნიუანსები, რაც ალბათ, ისტორიოგრაფებმა შეუძლებელია თავის დოკუმენტებში დააფიქსირონ.

- კარგ აბჯარში მფლობელის, სახელმწიფოს პრესტიჟი, იმიჯი, სიძლიერე და სიმდიდრე ჩანს. დიდოსტატი მესაჭურვლეები და მეიარაღეები XV-XVI საუკუნეებში იყვნენ, გოთიკა-რენესანსის ეპოქაში, გერმანიაში, ავსტრიაში, ესპანეთში და მათზე ბევრად იყო დამოკიდებული სახელმწიფოს სიძლიერე და ომის ბედიც. საბრძოლო აღკაზმულობა - ხმლები, მუზარადები, ჯაჭვის პერანგები კულტურული ფასეულობაა. როგორ გითხრათ, აი, ხევსურული საბრძოლო აღჭურვილობა, ეს არის ჩვენი იარაღი, რომელმაც ჩვენ გადაგვარჩინა. დაგვრჩა ისტორიული ნიმუშები, რომლის ნაწილიც გასულია საქართველოდან, მაგრამ, ეს ტრადიცია დღეს დაკარგულია, მას გამოყენებითი ფუნქცია აღარ აქვს. მე მხვდა წილად, პირველი ვყოფილიყავი ხევსურული ჯაჭვის პერანგის აღდგენაში. ეს ძალიან საჭიროა მომავალი თაობისთვის, რადგან ნახონ, მათ წინაპრებს როგორი ტანსაცმელი ეცვათ, როგორი იყო გამოხატული ერის მატერიალურ კულტურაში ხასიათი. იაპონელები დღეს იბრუნებენ თავიანთ იარაღს, რომელიც ომის დროს გაიზიდა მათი მუზეუმებიდან და იცით, რატომ? - ეს მათი შინაგანი მოთხოვნაა. ყველა ქვეყანას, ისევე როგორც ადამიანს, მატერიალური კულტურის შეფასების საკუთარი სისტემა აქვს და ასევე, ინდივიდუალურად განსაზღვრავს, რა უფრო სჭირდება.

- თქვენ მსოფლიოს სხვადასხვა მუზეუმებში გაბნეულ ქართულ საჭურველ-იარაღის უნიკალური ექსპონატების აქტიურ მოკვლევასა და დაფიქსირებაზე ზრუნავთ. რა რაოდენობის იკონოგრაფიული მასალები მოიძიეთ?

- რაოდენობაზე რა გითხრათ, მაგრამ შემთხვევით წავაწყდი ინტერნეტში ინფორმაციას, აშშ-ის ერთ-ერთ ანტიკვარულ მაღაზიაში ბრწყინვალე გორდა ხმლები იყიდება. ინფორმაცია გადმოვაგზავნე საქართველოში, რადგან იმ დროს მათი შესყიდვა და საქართველოში დაბრუნება თავად არ შემეძლო. 2004 წლის სექტემბერში შვეიცარიაში გავიცანი ბერლინის `ციტადელე სპანდაუს` მუზეუმის დირექტორი, რომელიც დავაინტერესე XIII საუკუნის ქართული იარაღით. ის კონსტანტინე გამსახურდიას ბერლინის `ცოიგჰაუზში` (ახლა გერმანიის ისტორიის მუზეუმი) უნახავს. მან სცადა მოეძია ეს ექსპონატები. მუზეუმიდან გვიპასუხეს, რომ XV საუკუნის ქართველი რაინდის საბრძოლო აღკაზმულობა XIX საუკუნის ბოლოს თურმე გადასცეს ბერლინის მსოფლიოს ხალხთა კულტურების მუზეუმს. ჩემი შესაძლებლობებიდან გამომდინარე, ძიებას ახლაც ვაგრძელებ. მე ნიდერლანდებში 10 წელზე მეტია რაც ვცხოვრობ. ჰოლანდია ის ქვეყანაა და ჰოლანდიელები ის ხალხია, რომელმაც მე და ჩემი ოჯახი სიყვარულით მიგვიღო. მე მიყვარს იქ ყოფნა, თუმცა ორი სამშობლო არ არსებობს. `ჩვენებურების` ამ გამოფენამ ჩემს სამშობლოში ჩამომიყვანა და ეს ჩამოსვლა ჩემთვის იმით იყო მნიშვნელოვანი, რომ საზღვარგარეთ მცხოვრებმა ქართველმა ხელოვანებმა ამ ექსპოზიციით გამოვხატეთ ჩვენი მოკრძალება კათოლიკოს-პატრიარქის აღსაყდრების 30 წლის იუბილესადმი

 

"istoriis" mWedeli

rogor auxdina holandielebs aswliani natvra abjrebis qarTvelma ostatma

Tbiliselebi, #7 2007

  hobi seriozul saqmianobad eqca da uneblied "dasaxlda" abjarasxmuli raindebis samyaroSi, sadac omsac gansakuTrebuli da sxvanairi kanonebi hqonda. samSoblosgan Sors myofi, samSobloSi dabrunebaze ocnebobs da, Tumca holandiamac Tbilad miiRo ucnauri ostati, qarTvel raindTa abjrebis keTeba mas gacilebiT eadvileba.

goCa laRiZe: Tormeti welia, rac holandiaSi vimyofebi. roca saqarTvelodan mivemgzavrebodi, arc mifiqria, rom aq amden xans davrCebodi. wamosvlis ZiriTadi mizani is uimedoba iyo, romelic saqarTveloSi sufevda. Sinaganad, mowodebiT var moxele. yovelTvis mindoda da qvecnobierad dRemde minda, saxelmwifo samsaxurSi yofna, magram saqarTveloSi yofnisas ver SevZeli sakuTari Tavis sruli realizeba. imedic gamicruvda da wamovedi. saqarTvelo CemTvis yvelaferia. aq Cems saqmes vakeTeb da vcdilob, ar vifiqro amaze.

- rogor an ratom gagiCndaT abjrebis keTebis survili?

- (icinis) didi xnis win, bavSvobaSi gamiCnda survili, gamekeTebina abjari da es Cemi pedagogebis damsaxurebaa, romelTac davyavdi eklesia-monastrebis, Zveli cixesimagreebis sanaxavad. istoriam ise gamitaca, rom sul Zvel qarTul iaraRsa da aRWurvilobaze vfiqrobdi. bolo sami weli "komarovSi" vswavlobdi. iq gvyavda istoriis maswavlebeli, SesaniSnavi pedagogi juanSer jurxaZe. warmoidgineT, sabWoTa kavSiris periodSi meaTe klasSi ar gvaswavlida sabWoTa kavSiris istorias. baton juanSerze legendebi dadis. rusuli cirki iyo Camosuli TbilisSi da Camoyvanili hyavdaT goliaTi. rusTavelze, restoran "darialSi" daTvra es rusi da qarTvelebs waeyoyloCina, aba, xels vin gadamiwevso. adga batoni juanSeri da gadauwia xeli. film "didostatis marjvenaSi" Seasrula zviad spasalaris roli. Zalian miyvarda batoni juanSeri. erTxel, ojaxSic mivedi masTan da vnaxe qarTuli iaraRis koleqcia, xevsuruli jaWvis perangi, gorda xmlebi... ise momewona, mis Semdeg sul im aRWurvilobaze vfiqrobdi. mindoda, mec mqonoda. gadavwyvite, CemiT gamekeTebina - ase daiwyo yvelaferi.

- masala ar sWirdeboda jaWvis perangis moqsovas? sad SoulobdiT?

- jaWvis perangi Cveulebrivi foladis mavrTulisgan aris moqsovili. pirveli jaWvis perangi avtomobilis damwvari saburavebisgan movqsove. TbilisSi, quCebSi eyara xolme damwvari saburavebi. saburavi rezinis ki aris, magram roca iwvis SigniT Cayolebuli mavrTulebi SiSvldeba. swored am mavrTulebisgan daviwye rgolebis gakeTeba da movqsove perangi. Cemi mSoblebi Tavidan ar uyurebdnen seriozulad Cems gatacebas, magram roca mixvdnen, rom ar vxumrobdi, xelsawyoebi SeiZines CemTvis. miuxedavad amisa, arasodes mifiqria, rom saWurvlis keTeba Cems profesiad iqceoda. sxvaTa Soris, dRemde mimaCnia, rom es aris hobi.

- hobi, romelmac saxeli gagiTqvaT da Seemosavlis wyarodac iqca?

- marTalia, ase moxda, Tumca Cemgan damoukideblad, imitom rom yovelTvis saxelmwifo samsaxurze vocnebobdi, magra moxda ise, rom hobi profesiad meqca. axla iseT SekveTebze vmuSaob, Tavisufali dro saerTod ar maqvs. unda imuSao da gaakeTo, es ukve aRar aris siamovneba.

- vin arian damkveTebi, anu ra saxis SekveTebze muSaobT?

- SekveTebi bevrnairia. magaliTad, amJamad vmuSaob erT-erTi holandiuri muzeumis dakveTiT - evropeli raindis abjaria, oRond Sua saukuneebis modeli, italiur-germanuli skolaa. msgavsi stilis abjari erTxel ukve maqvs gakeTebuli, mzaddeba sxvadasxva sisqis furclovani foladisagan. zogierTi nawili oTxmilimetriani sisqis foladis furclisgan iWedeba. abjris SigniT ki aris jaWvis perangi-kaba, iRliebisa da yelis midamoebSi abjari Riaa da sxeuls perangi faravs.

- batono goCa, profesori gaxdiT?

- (icinis) mgoni, ki. antverpenis samxatvro akademiam, ufro sworad, natifi xelovnebis akademiam mimiwvia leqciebis wasakiTxad da praqtikuli mecadineobebis Casatareblad liTonis konservaciisa da restavraciis kaTedraze. jer damirekes, mkiTxes, winaaRmdegi xom ar iqnebiT, mowveva rom gamogigzavnoTo. mere miviRe sagangebo mowveva da leqciebi wavikiTxe statusiT - "stumari profesori", momaval welsac meqneba leqciebi. serTifikati ar mouciaT, magram mowvevaSic da xelSekrulebaSic profesoris statusi maqvs moniWebuli.

- rogorc vici, saqarTvelos prezidentis dedamac naxa Tqveni namuSevrebi.

- diasporebis Sexvedraze gavicani prezidentis deda, qalbatoni giuli alasania. Cemi namuSevrebis Ria prezentacia iyo. ltolvilTa da gansaxlebis ministris moadgilec movida, saqarTvelos elCi beneluqsis qveynebSi... kargi dRe iyo, Zalian emociuri. mere miTxres, ise laparakobdi, yvelam ifiqra, TiTqos saqarTveloSi brundebio. saelCos warmomadgenelmac igive gaimeora. me vuTxari, Tavs emigrantad ar miviCnev, ubralod, aq maqvs samuSao da vmuSaob-meTqi. dabruneba aseTi martivi ar aris. amdeni xania, aq var. ori kvira rom movwyde aqaurobas, SeiZleba problemebi Semeqmnas, Cemi Svilebi aq swavloben da ise var awyobili, yvelafers uceb ver davanebeb Tavs. TbilisSi Cemi dabrunebis erTaderTi gza iqneba iseTi samsaxuri, romelic saqarTveloSi Cems yofnas moiTxovs, sul Tu ara, nawilobriv mainc. saukeTeso varianti iqneboda, aqac rom viyo da mandac. magram es, albaT auxdeneli ocnebaa.

- ratom, ocnebebic xom sruldeba?

- (icinis) ra Tqma unda, vnaxoT! momavali gviCvenebs, rogor aewyoba Cemi cxovreba. marTali giTxraT, holandielebma gamanebivres, gamimarTla. iseT xalxs Sevxvdi, romlebsac Zalian moewonaT Cemi namuSevrebi da pirvelive wels gamofena mqonda, Tumca Cavardnis periodebic mqonia. magaliTad, SarSan SekveTa TiTqmis ar mimiRia. iZulebuli gavxdi, iseTi saqme mekeTebina, romelic Zalian ar msiamovnebda. ras izam, xandaxan asea. erT-erT solidur firmaSi vmuSaobdi ganaTebaze.

holandiaSi ixsneba saqarTvelos saelCo da ocnebad maqvs rame Tanamdebobaze amiyvanon, Tundac mZRolad an darajad mamuSaon, Tanaxma var. (icinis) saukeTeso varianti iqneba, Tu Cems kavSirebs da gamocdilebas kulturis sferoSi gamoiyeneben. maSin ukeT SevZleb saqarTvelosTan mqondes urTierToba.

- gansakuTrebuli siamovnebiT romel SekveTaze imuSaveT?

- yvelaze sasiamovno iyo princis abjarze muSaoba. ise, me SekveTebi saqarTveloSic mqonda, Tandac sakmaod soliduri. dizainerTa kavSiri mikveTavda. batoni zurab wereTlis piradi dakveTebic mqonda. roca holandiaSi Camovedi, pirvelive SekveTa gansakuTrebuli iyo. saxelmwifo muzeumma mTxova, Tanac umaRles doneze - or saxelmwifos Soris molaparakebiT gadawyda, rom me vimuSavebdi legendaruli princis abjris aslis Seqmnaze. es princi holandielebisTvis iseve mniSvnelovani figuraa, rogorc CvenTvis - daviT aRmaSenebeli. misi abjris originali inaxeba avstriis xelovnebis istoriis muzeumSi. is XVI saukunis namuSevaria. faqtobrivad, am pirovnebam Seqmna holandiis jaris samxedro strategia da taqtika, im saxelganTqmul abjars ki yovelTvis Tan atarebda. mogvianebiT, es abjari princma avstriis erT-erT archercogs aCuqa, diplomatiuri mosazrebiT da darCa avstriaSi. holandielebi amboben, rom am abjris aslis SeqmniT, maTi aswliani natvra asrulda.

nino wulukiZe

 

evropuli saWurvlis qarTveli ostati da ucxoeTSi Seqmnili qarTuli saWurveli

arsenali, # 11 (16), noemberi 2005. "kviris palitra" -Lsainformacio analitikuri jurnali, Tbilisi.

  bolo aTi wlis ganmavlobaSi saqarTvelodan bevri niWieri adamiani gadaixvewa. batoni goCa laRiZec maT Sorisaa, vinc samSobloSi sakuTar niWs gasaqani ver misca da 1994 wels ojaxTan erTad niderlands miaSura. axla ki, 40 wlis asakSi evropaSi erT-erTi yvelazZe dafasebuli mesaWurvlea, romlis namuSevrebic kerZo koleqciebsa da sxvadasxva qveynis muzeumebs amSvenebs. evropuli saWurvlis SekveTebis miuxedavad, mainc iclis qarTuli, xevsuruli nimuSebis Sesaqmnelad, swored es saqme aniWebs udides siamovnebas.

"arsenali" holandiaSi daukavSirda baton goCas da vfiqrobT, saintereso interviu Sedga, romelsac misive namuSevrebis fotoebTan erTad gTavazobT.

- batono goCa, rogor moxvdiT holandiaSi? gaWirvebas gaeqeciT Tu saerTaSoriso asparezze gasvlis survilma gadagadgmevinaT es nabiji?

- TerTmeti welia ojaxTan erTad niderlandebis gaerTianebul samefoSi vcxovrob. 1991-94 wlebSi saqarTveloSi iseTi politikuri da socialuri mdgomareoba iyo, semoqmedebiTi muSaobisTvis gasaqani aRar mqonda. amasTan, guli gamityda samaCablosa da afxazeTis dakargvis gamo, es Cemi idealebis msxvreva iyo. vicodi, rom dasavleT evropaSi SevZlebdi TviTrealizebas, Tanac bavSvobidanve mindoda evropeli raindis aRWurvilobis Seswavla da gakeTeba.

- riT gansxvavdeba erTmaneTisgan qarTul da evropul saWurvelze muSaoba? romels ufro meti Sroma sWirdeba da meti fasi aqvs evropelTaTvis?

- ra Tqma unda, gansxvaveba aris. qarTul saWurvelze muSaoba saqarTvelos istoriiT dainteresebam da erovnulma siamayem ganapiroba. saqarTveloSi, ZiriTadad, jaWvis perangi iyo gavrcelebuli. ubralo jaWvis perangis moqsova yvelas SeuZlia sagangebo swavlisa da gamocdilebis gareSe. xarisxian evropul saWurvels ki marto mondomebiT ver Seqmni, es araadamianuri Sromaa. dasavleTevropuli saWurveli sxvadasxva stilis aris. unda icode adamianis anatomia, esTeTika, istoria da moda, mTavari ki moTmineba da liTonis ostaturi damuSavebaa. pirveli evropeli raindis abjris gasakeTeblad weliwad-naxevari damWirda da arcTu urigo gamomivida.

- rogorc viciT, xSirad iyenebT qarTul motivebs, qarTul ornamentebs. moswonT Tu ara es evropelebs?

- moswonT, magram bunebrivia, evropelisaTvis evropul saWurvels meti fasi aqvs. holandielebi Zalian dainteresdnen qarTuli saWurveliT, ornamentiT, motivebiT...

- evropuli da qarTuli saWurveli gansxvavdeba erTmaneTisgan. ra aris amis mizezi? istoriul-ekonomikuri pirobebi, eris xasiaTi da gemovneba Tu adaT-wesebi?

- feodaluri xanis sabrZolo aRkazmulobaze SegviZlia mdidar freskul da arqeologiur masalebze dayrdnobiT vimsjeloT. sabrZolo iaraRis ganviTarebaze gavlena iqonia Zlieri saxelmwifoebis mesaWurvleobis tradiciebmac. magaliTad, bizantiis imperiis zeobis xanaSi qarTvelebi maT msgavs saWurvels atarebdnen. jaWvis perangs jer kidev romis imperiaSi xmarobdnen. vfiqrob, qarTul iaraRze evropulma kulturam moaxdina zegavlena. Sua saukuneebSi muslimanebis agresiamac Tavisi kvali daaCnia qarTul iaraRs. magaliTad, me-13 saukunidan swori (Sveti) qarTuli xmali odnav idrikeba, magram mainc ar emsgavseba muslimalur kauWa xmlebs.

sabednierod, qarTuli TviTmyofadobis dasamtkiceblad Cven gvaqvs xevsuruli abjari. sabrZolo xelovnebis yvelaze srulyofili da Camoyalibebuli tradicia Semogvinaxa mTielma xalxma, gansakuTrebiT ki xevsurebma. mTielTa sabrZolo aRzrdis sistema Cveni eris unikaluri da ganumeorebeli saganZuria. mTielebi iyvnen qveynis fari, damcveli Zala, amitomac mudmiv sabrZolo mzadyofnaSi unda yofiliyvnen. niSandoblivia is faqtic, rom saqarTvelo, iseve rogorc indoeTi, saxelganTqmuli iyo saukeTeso foladis warmoebiT. SesaniSnavi ostatebi iyvnen giorgi, yaraman da efrem elizaraSvilebi (ix. a.w. "arsenali"#1(6)). isini saukeTeso mesaWurvleebadac iTvlebodnen.

saqarTvelos oqros xanaSi, me-12 saukuneSi Seqmnili iaraRi gamorCeuli iyo esTetikuradac da xarisxiTac. Cvengan gansxvavebiT, am periodSi dasavleT evropaSi gacilebiT stabiluri politikuri da ekonomikuri viTareba iyo, amitom ufro meti materialur-kulturuli faseuloba Seiqmna am dargSi.

gadmocemiT, vaxtang gorgaslis muzaradze mglis Tavi iyo gamosaxuli. Cemi azriT, TviTon muzaradi unda yofiliyo mglis Tavis msgavsi. es mZlavri fsiqologiuri iaraRic iqneboda. XII saukunemdel qarTul da evropul iaraRs Soris mcire gansxvaveba SeiniSneba. aris kidev erTi sxvaoba - qarTveli raindi msubuqad iyo aRkazmuli, rac sisxartis saSualebas aZlevda, Sua saukuneebisa da gviandeli evropeli meomari mZimed iyo SejavSnuli.

- ramdenad popularulia Tqveni profesia evropaSi da Tu gyavT konkurentebi?

- popularuli im mxriv aris, rom iSviaTi da saintereso xelobaa. bevrisaTvis mistikuric. karg abjarSi mflobelis, saxelmwifos prestiJi, imiji, siZliere da simdidre sCans. holandiaSi konkurenti namdvilad ar myavs, ise, amaze arc vfiqrob, magram es imas ar niSnavs, rom oqros sabado aRmovaCine. es saqme sakmaod Sromatevadia, bevr dros moiTxovs, rac faszec aisaxeba. amitom moTxovnileba arc ise didia - potenciuri gadamxdeli cotaa. xandaxan xumrobiT Cems Tavs udabnoSi myof monopolists vadareb, magram sawuwuno araferi maqvs, RvTis wyalobiT, ojaxis Senaxva SemiZlia.

sazogadod, bolo aTi wlis ganmavlobaSi mesaWurvleoba aRmavlobas ganicdis (rogorc me-19 saukunis bolos), ZiriTadad, evropasa da amerikaSi. arsebobs klubebi, raindTa ordenebi. imarTeba dResaswaulebi, saraindo orTabrZolebi. Tumca monawileTa sawurvlis xarisxi maRali ar aris.

- vin iTvleba am xelobis didostatad?

- mWedel-mesaWurvleTa amqarSi uxilavi ierarqiaa, e.w. piramida. aq statuss namuSevriT imsaxureben. arsebobs Sefasebis kriteriumic...

SemiZlia vTqva, rom me maqsimums mivaRwie am saqmeSi, magram kidev bevris gakeTeba minda. didostati mesaWurvleebi da meiaraReebi XV-XVI saukuneebSi iyvnen, gotika-renesansis epoqaSi, germaniaSi, avstriaSi, espaneTSi. mWedlebis institutze bevrad iyo damokidebuli saxelmwifos siZliere da omis bedi.

- ra ufro Znelia, naxatidan axali abjris gakeTeba Tu moZiebuli eqsponatis aRdgena?

- bunebrivia, aslis gakeTeba advilia, Tumca zusti asli arasodes gamodis. Cems namuSevrebSi yovelTvis aris axal-axali detali. maqvs originaluri, mxolod Cemi ideis mixedviT Seqmnili saWurvelic. bevri damkveTi mTxovs kidec SekveTis Cemi interpretaciiT Sesrulebas.

- gyavT Tu ara moswavleebi, rogor unda moxvdes Tqvens saxelosnoSi Segirdi?

- 1998-2000 wlebSi piter briuxelis samxatvro institutSi vatarebdi liTonis mxatvruli damuSavebis yovelkvireul gakveTilebs da bevri moswavlec myavda.

2000-01 wlebSi amsterdamSi, niderlandebis koleqciebis institutSi vkiTxulobdi leqciebs. es qveynis kolturis saministroze daqvemdebarebuli restavratorTa umaRlesi saswavlebelia.

saxelosnoSi Segirdi arasodes myolia, ar vici, aviyvan odesme Tu ara. Cemi yofili moswavleebi ki mirekaven da saxelosnoSic mstumroben.

- Tqveni Svilebidan romelime Tu apirebs mamis saqmis gagrZelebas?

- Svilebs moswonT Cemi namuSevrebi, mexmarebian kidec, magram jerjerobiT survili ar gamouTqvamT am saqmis Seswavlisa.

- apirebT Tu ara saqarTveloSi gamofenis mowyobas?

- amaze vfiqrob, SemomTavazes kidec namuSevrebis gamofena, magram es did xarjebTan aris dakavSirebuli - momzadeba, namuSevrebis gamoTxova muzeumebidan da kerZo koleqciebidan, dazRveva, transportireba, reklama.

- xom ar apirebT saqarTveloSi dabrunebas an Tundac saxelosnos, skolis daarsebas?

- saqarTveloSi dabrunebaze vfiqrob, magram es Soreuli perspeqtivaa. ise ki SemoqmedebiTad, albaT, male davbrundebi. wels mefis saWurvlis gakeTeba SemomTavazes daviT aRmaSenebelze gadasaRebi istoriuli filmis ideis avtorebma.

bednieri viqnebi, Tu profesiul da mamuliSvilur qvlils Sevitan am filmis SeqmnaSi. daviTis saWurveli iseTi unda iyos, rom filmis gadaRebis Semdeg saqarTvelos saxelmwifo muzeumi daamSvenos. samwuxarod, axla eskizebis SeqmnaSi aqtiurad ver vmonawileob.

kargi iqneboda, saqarTveloSi samxedro istoriis instituti, muzeumi an iaraRis palata rom gvqondes, sadac iaraRis Seswavla, misi nimuSebis gamofena iqneboda SesaZlebeli.

amJamad vswavlob saqarTvelosa da niderlands Soris saqmiani urTierTobis damyarebis SesaZleblobebs, ZiriTadad, liTonis industriis dargSi. Tu saqarTvelos davWirdi, mzad var saTanamSromlod.

- rogorc viciT, Tqven msoflioSi gabneul qarTul saWurvels eZebT. ra saxis eqsponatebi moiZieT?

- cdas ar vakleb sazRvargareT qarTuli iaraRis moZiebas. SemTxveviT wavawydi internetSi informacias, aSS-is erT-erT antikvarul maRaziaSi brwyinvale gorda xmlebi iyideba. informacia gadmovagzavne saqarTveloSi, radgan imJamad maTi sesyidva da saqarTveloSi dabruneba Tavad ar SemeZlo...

2004 wlis seqtemberSi SveicariaSi istoriuli iaraRis mkvlevar mecnierTa simpoziumze gavicani berlinis "citadele spandaus" muzeumis direqtori, romelic davainterese me-13 saukunis qarTuli iaraRiT. is konstantine gamsaxurdias berlinis "coighauzSi" (axla germaniis istoriis muzeumi) unaxavs. man scada moeZia es eqsponatebi. muzeumidan gvipasuxes, rom me-15 saulunis qarTveli raindis sabrZolo aRkazmuloba me-19 saukunis bolos berlinis msoflios xalxTa kulturebis muzeums gadasces. Ziebas axlac vagrZelebT.

 

qarTveli mWedeli holandiidan

24 saaTi, Tbilisi, 18 dekemberi 2004

  goCa laRiZe ukve aTi welia, ojaxTan erTad holandiaSi cxovrobs. saqarTvelodan rom gaemgzavra, xevsuruli jaWvis perangebisa da muzaradebis araerTi nakeToba hqonda gamoWedili, iyo qarTuli jaris oficeri, dRes veterania. am wlebis ganmavlobaSi niderlandebSi araerTi SekveTa Seasrula muzeumebisTvis: niderlandebis erovnuli gmirebis sabrZolo aRkazmulobebi, saeklesio nivTebi. mis oTxenovan saitze saavtoro samkaulebis ulamazesi koleqciaa.

  - rodis, ra mizniT da ra mizeziT gaemgzavreT holandiaSi?

  - 1994 wels. mizani saerTod abstraqtuli cnebaa, magram konkretulad, mindoda ojaxi gadamerCina sakuTari Tavis realizebis saSualebiT. me bavSvobidan mindoda evropeli raindis aRWurvilobis Seswavla da damzadeba. es, albaT, erT-erTi qvecnobieri mizezi iyo, mokled ki es nabiji mimaCnia gangebis nebad...

  - ra hqvia Tqvens profesias?

  - profesia meiaraRe. me vakeTeb civ iaraRs, warsuli cxovrebis sabrZolo aRWurvilobas. profesia - mWedeli.

  - vis sWirdeba es profesia?

  - am dReebSi wavikiTxe, rom sasuliero akademiis ezoSi aris civi iaraRis samWedlo da moRvaweobs mWedeli. vis sWirdeba es?! sabrZolo aRkazmuloba - xmlebi, muzaradebi, jaWvis perangebi kulturuli faseulobaa. rogor giTxraT, ai, xevsuruli sabrZolo aRWurviloba - es aris Cvani iaraRi, romelmac Cven gadagvarCina. dagvrCa istoriuli nimuSebi, romlis nawilic gasulia saqarTvelodan. magram, es tradicia dakargulia, gamoyenebiTi funqcia ara aqvs. magaliTad, jaWvis perangi. me mxvda wilad, pioneri vyofiliyavi jaWvis perangis aRdgenaSi. es Semdeg Sefasda saqarTvelos muzeumis mier, rogorc Zalian saWiro (Sefaseba rom ar hqonoda me mainc RvTis gangebas mivawer).

  - Cven xom warsuls yuradRebas vaqcevT, vicavT, aRvadgenT, magram abjarze araferi msmenia. iq holandiaSi nuTu amdenad mniSvnelovania "istoriis atributebi"?

  - holandias aqvs SesaZlebloba, Tavs meti ufleba misces. magaliTad, saqarTvelos muzeumSi hqondaT survili, SeeZinaT Cemi naWedi xevsuruli abjari, magram ar hqondaT saSualeba. survili mqonda, magram mxolod bolo xanebSi gamiCnda saSualeba, rom vaCuqo muzeums. holandiaSi umdidresi muzeumebia, aqvT finansebi, milionobiT guldens, axla ukve evros, ixdian naxatebSi, maT aqvT saSualeba, rom xorci Seasxan TavianT survils, uxariaT, rom es SeuZliaT. iciT, ZiriTadi aqcenti gakeTebuli aqvT bavSvebze, rom anaxon, maT winaprebs rogori tansacmeli ecvaT.

  - Cven igives ver gavakeTebT, rom vaCvenoT rogor ecvaT maT winaprebs - vaxtang gorgaslis sabrZolo aRkazmuloba rom aRvadginoT. Cven fuli ara gvaqvs, Sesabamisad, Cveni bavSvebi am TvalsaCinoebas moklebuli arian.

  - saqarTveloSi yofnis dros ase seriozulad ar davfiqrebulvar. axla rom mkiTxoT, iq holandiaSi aqvT saSualeba, gadamixadon, rom me binis qira gadavixado, Torem am saqmiT gamdidreba warmoudgenelia. magram elementarul pirobebs Cemi ojaxisTvis miqmnis.

  - pragmatulad, Tqven Tqveni sayvareli saqmianobiT, TviTrealizaciiT, iq SegiZliaT icxovroT, ojaxi arCinoT. aq ver icxovrebdiT?

  - aq sakmaod kargad vcxovrobdi, magram mere airia yvelaferi. saqarTveloSi aTeulobiT qarTuli abjari maqvs gakeTebuli da gayiduli, darCenilic araferi maqvs saxlSi, sakoleqciod. absoluturad yvela nakeToba Tavis droze iyideboda. mere yvelaferi Seicvala. holandiaSi saavtoro aslebis SekveTebi maqvs. maT faseuloba aqvs, radgan isini meomars ecva. saqarTveloSi amgvari nimuSebi bevrad metia, vidre holandiaSi. iq iaraRis mimarT sakmaod uinteresod arian ganwyobili, CvenTan ki koleqciebic gvaqvs ojaxebSi. iq pirvel SekveTas jaWvuri reaqcia mohyvameore, mesame.

  - Tqvens Casvlamde amas vinme akeTebda iq? aRdgena, aslebi - vinme muSaobda amaze Tu Tqven daiwyeT?

  - roca maT Cemi namuSevrebis fotoebi naxes, miTxres, rom rom Cven vamzadebT istoriuli TariRis aRsaniSnav dResaswauls da gvinda, Tqven mogandoTo cnobili istoriuli gmiris princis, moric oranelis abjris gakeTeba. ocgverdiani xelSekruleba gaformda, TiTqmis wlamde gagrZelda es procesi, detalebis SeTanxmeba.

  - ramden xanSi SeasruleT?

  - orasamde eskizi gakeTda fotosuraTebis safuZvelze. jer fotoebiT vimuSave da Semdeg Seviswavle originali. aTi dRiT momces originali - TeTri xelTaTmanebiT, videokameriT vswavlobdi. meTvalyureebis TandaswrebiT daiSala originali. faqtobrivad, es ikonografiuli eqsponatia da aTi dRe movundi, rom milimetrebSi gazomiliyo. gansxvaveba originalsa da asls Soris isaa, rom erTi Zvelia da meore axali da feri - is Savia da Cemi asli - lurji. ase iyo molaparakeba..

  - da ara Tqveni SemoqmedebiTi `Tavneboba"?

  - me miTxres, rom ar moviTxovT zust kopirebas, magram unda iyos xarisxianio. pirobebis Sesrulebas sizustiT moiTxovdnen. SekveTa oTx nawilad iyo dayofili. modiodnen eqpertebi, amowmebdnen. kontraqtiT ase iyo, sam dReSi momdioda dadastureba, rom SemiZlia, gavagrZelo. es didi movlena iyo TviTon holandiisTvisac. magaliTad, iuneskodan veneciis samxatvro akademiis profesori samjer iyo CemTan saxlSi, Tavidanve vicodi, rom raRac Zalian mniSvnelovans vakeTebdi.

  - TqvenTvisac xom pirveli iyo da amdenad mniSvnelovanic, ormxrivad mniSvnelovani - es iyo maTi erovnuli gmiri. ai, warmoidgineT analogiuri masStabebis gmiris aRWurviloba, magaliTad, daviT aRmaSeneblis, rom saqarTveloSi gamoaWedinon vinme araqarTvels, ra atydeboda. xom ityodnen, ra, qarTveli mWedeli dailiao? da, albaT, korufciazec mianiSnebdnen - amiT viRac xels iTbobso.

  - rogor gipasuxoT, ar vici. saqarTveloSi, vfiqrob, araviTar SemTxvevaSi ar gaakeTebinebdnen araqarTvels, rac unda magari yofiliyo is ucxoeli. TviTon princma moricma Seqmna regularuli armia, sadac bevri ucxoeli hyavda. me mgoni, iq ufro profesiuli Tvisebebi iyo ganmsazRvreli. ra vici, iqneb esec gangebaa. ise, muzeumi acxadebda televiziiT, rom Cven aTi welia gvindoda amis gakeTeba da ver vipoveT specialisti, romelic amas gaakeTebdao. am qarTvelma mWedelma dagvanaxa, rom es SeuZlia da da Cven miveciT es SekveTao. ase Tqves da es ganmeorda sxvadasxva televiziiT. holandielebi ase pasuxoben am kiTxvas.

  - ise, rom mWedeli ar hyavda holandias da qarTveli Cavida, ar yofila?

  - ara, imasac ambobdnen rom Cven Zalian kargi mWedlebi gvyavs, romlebic specializirebuli arian saeklesio nakeTobebSio. iTqva isic, rom aris holandieli mWedlebis gildia, isinic gaecnen da iqac iTqva, rom Cveni brwyinvale mWedlebidan ar gveguleba vinme, visac amas vandobdiTo.

  - mWedloba xeloba ar aris, gamoyenebiTi funqciiT mWedeli aravisTvis ar aris saWiro. mWedeli xelosania dRes Tu xelovani?

  - holandiaSi Zalian bevri cxenia da, Sesabamisad mWedlebic, romlebic nalebs Wedaven. arian, romlebic WiSkrebs akeTeben. iq yvelaferi garkveulia, arsebobs tabulebi, sadac weria mWedeli, abjris gamkeTebeli, ambaxti (xelosani). 400 wlis winaT rembrantic ambaxti iyo. maSin ar arsebobda "xelovani", Semdeg moxda es, napoleonis dros Semdeg gildiebi daiSala. sagadasaxados mTavari mizania, rac SeiZleba meti Semouvides saxelmwifos. biurokratiuli sistema iqac Zalian ganviTarebulia. me iq Sevejaxe am manqanas, romelsac bevri qaRaldi unda, cota mtkivneuli proceduraa - rac TeTria imaze rom geubnebian Saviao.

  - da mainc, ambaxti xarT Tu xelovani?

  - xelovani. ase daaskvna sagadasaxadom. Sevxvedrivar xelovans, romelic ar ambobs, rom xelovania, magram sagadasaxado geubneba, rom Sen xelovani xar imitom, rom Seni Seqmnili obieqti Sefasebulia rogorc xelovneba. saTqmelad rogoria - "me xelovani var"?, magram, zogjer Tu ar ityvi, sagadasaxado dagCagravs.

  - "iq" xom yvelaferi garkveulia, magram, etyoba, Tqvenamde ar damdgara sakiTxi gaerkviaT, ra statusi miecaT am saqmianobisTvis.

  - ho, abjars ori saukunea aRar akeTeben. niderlandebSi xalxs kanonis sjera, Tumca bunebriv ganviTarebas arc kanoni uwevs winaaRmdegobas. holandiaSi fotografiam ocdaaTi wlis win miiRo xelovnebis statusi, Zalian bevri fotografi iyo da manam es iq xelosnobad iTvleboda.

  - da mainc, "mWedelTa" Soris Tqven pirveli aRmoCndiT da aiZuleT struqtura, rom xelovanis statusi moecaT. Tqven Semdeg vinc iqneba, misTvis ukve gakvalulia kanonieri gza.

  - sxvaTa Soris, Cemma erTma iqaurma megobarma experimenti Caatara da saxelosnoSi Semosulebs ekiTxeboda - aTi gamokiTxulidan rvam xelovnebaao, Tqva.

  - is vin iyo, vinc Tavis droze moric oranelis aRWurviloba daamzada? maSin xom es funqciuri saqmianoba iyo, iseTive pirveladi daniSnulebis sagnis damzadeba, rogorc savarcxelia, an sarke?

  - dRes, rasac me vamzadeb muzeumisTvis, ar aris gamoyenebiTi, magram is vinc oranelis saWurveli daamzada, xelovani iyo. xeloba xelovnebas ar gamoricxavs.

  - e.i. niderlandebSi Tqven xarT...

  - holandiaSi me ase warmadgenen xolme: qarTveli artisti, qarTveli mWedeli, qarTveli kunstenari (xelovani)...

  - ai, Tqvenc miTxariT, rom baton kote ColoyaSvils aqvs naSromio, muzeumSic minaxavs nimuSebi, magram sxva qarTul istoriul sabrZolo aRWurvilobaze araferi msmenia. gamodis, rom Cven amas ufulobis gamo ver vaxerxebT?

  - kote ColoyaSvili mecnieria, specialisti. mas aRdgenis survili Tavis naSromSi ar gamouTqvams, magram Cems pirvel aRdgenil jaWvis perangs televiziiT rekomendacia gauwia da moiwona. batoni kotes werili Zalian aqtualuria, sxvaTa Soris mas aqvs miniSnebuli mecamete saukunis or qarTul saraindo aRkazmulobaze, romelic germaniis muzeumSi unaxavT. me erTxel movxvdi spandaus muzeumis direqtoris sazogadoebaSi da daxmareba vTxove, rom mimekvlia am eqsponatebisTvis. SevadgineT werili da germaniis miniSnebul muzeums gavugzavneT. jerjerobiT, Ziebis procesSi var, radgan im muzeumidan momweres rom muzeumis arqividan berlinis xalxTa muzeumSia gadagzavnilio. vnaxoT, iqidan ra pasuxs miviReb, aris Tu ara iq.

  - Tu miakvlieT maSin?

  - Caval iq da fotoebs gadavuReb. Tu is namdvilad qarTulia, albaT, aslic unda gakeTdes.

  - saqarTveloSi Camosatanad?

  - ara, asli originali ar aris. saqarTvelos originali unda daubrundes. ratomac ara?! es da kidev bevri sxva nimuSi mecxramete saukuneSi kavkasiidan germaniaSi gahqonda gustav rades, kavkasiis muzeumebis direqtors, romelic ambobda, rom qarTuli kulturis popularizacias eweva.

  - rom davtovoT iq es aRWurviloba da Cven asli gvqondes? Tumca, asls ver gavakeTebT, fuli ara gvaqvs?

  - yvela SemTxvevaSi, Tu germaniis neba ar iqneba, Cven im nimuSebs verc wamoviRebT da verc asls gadaviRebT. iaponelebi dRes ibruneben TavianT iaraRs, romelic omis dros gaizida maTi muzeumebidan. es maTi Sinagani moTxovnaa.

  ai, holandielebi oTxmoc milion guldenad yiduloben sakuTar fermwers, mondrians, magram ar interesdebian holandiuri sabrZolo aRWurvilobis obieqtebis avstriidan wamoRebiT - yvela qveyanas, iseve rogorc adamians, materialuri kulturis Sefasebis sakuTari sistema aqvs da individualurad gansazRvravs, ra ufro sWirdeba.

  - Tqveni saxelosno vulkanusis samWedlos hgavs, mudmivi cecxliT?

  - namdvil saxelosnos didi investireba sWirdeba. es aris sufTa saxelosno, Tanamedrove eleqtronuli "cecxliT", me iq stumrebsac viReb. Tumca vulkanusis samWedlos idea didi cdunebaa.

  - moswavleebi Tu gyavT, Tqven xom maswavleblis idealic gyavT - juanSer jurxaZe, zviad spasalaris rolis Semsrulebeli filmSi "didostatis marjvena"...

  - ori weli vaswavlidi samxatvro saswavlebelSi, xevsuruli sabrZolo aRkazmulobis detalebis Wedvis xelovnebas. batoni JuanSeri ki istoriis maswavlebeli iyo "komarovSi". erTxel Cemi gakeTebuli dana aRmomiCina da CamomarTva. meore dRes Tavisi gakeTebuli, javardeni, unikaluri qarTuli javariT gamoWedili miniaturuli xmali momitana saCuqrad da ...

  - daiwyo?

  - diax. dResac viyavi baton juanSerTan da Tu rva ianvramde rCebi, rvajer mominaxuleo, miTxra. aTi wlis Semdeg saqarTveloSi dabruneba CemTvis didi emociuri stresia, merideba, rom imas, rasac me axla ganvicdi, ase vuwodeb. niderlandebSi qarTvelebi meubnebodnen, rom saqarTveloSi Sens Sesaxvedrad aravis "scxela", yvelas Tavisi gasaWiri aqvso. me es ar migrZvnia. didi siyvaruli, ai ra damxvda. Cemi qaliSvili sofo ukve cxra wlisaa, biWebi - giorgi da laSa 16 da 14 wlis arian da bavSvobis mere ar yofilan saqarTveloSi. minda, rom zafxulSi Camoviyvano. qarTuli, ra Tqma unda, ician - ojaxSi mxolod qarTulad vsaubrobT. bavSvebi skolaSi dadian. giorgis, jerjerobiT, maswavlebloba unda, Semdeg ras gadawyvets, ar vici...

  - iciT, ukanaskneli wlebis manZilze Cems praqtikaSi ar Semxvedria mozardi, romelic maswavleblobaze fiqrobdes. me aqedan vaskvni, rom ganaTlebis sistema niderlandebSi kargia, radgan am survils uCens axalgazrdas.

  - albaT, es ufro Cemma meuRlem icis, ojaxis ufrosis da Cemi saqmianobidan gamomdinare, mamis klasikuri tipi gamovdivar.

  - da swored aqedan gamomdinare, Tqven, jerjerobiT, arc fiqrobT saqarTveloSi dabrunebaze. aq Tqveni saqmianobiT ver SeZlebT ojaxis srulfasovan ufrosobas.

  - Tqven axla CemTvis Zalian mniSvnelovans SeexeT, es Cemi genetikuri kodia, iseve rogorc Cemi saqme. magram, movlenebs win nu gavuswrebT. me niderlandebSi vcxovrob. holandia is qveyanaa da holandielebi is xalxia, romelmac me da Cemi col-Svili siyvaruliT migviRo da me miyvars is, Tumca ori samSoblo ar arsebobs. samWedlo saqarTveloSi - es Cemi didi zRaparia.

  - qarTul miTologiaSi ra hqvia mWedels?

  - albaT, Tabali. bibliaSi gvaqvs tubali. saerTod, mWedeli sakraluri profesiaa. qarTul miTologiasac holandiaSi Cavwvdi.

dali kuprava

 

mWedeli rvalisa da rkinisa 

mudmivi kavSiris samyaro, sainformacio - samecniero Jurnali, 3(23) 2004

  saqarTvelo da Sua saukuneebis holandia... erTi SexedviT, araferia saerTo maT Soris, magram swored Cveni Tanamemamulis, goCa laRiZis, xelovnebam gaacocxla holandiis Sua saukuneebis istoriis ramdenime furceli. rogor moaxerxa man es? goCam, romelic 1994 wlidan cxovrobs da muSaobs holandiaSi, Seqmna am qveynis gmirTa abjrebi. Znelia erTi sityviT gansazRvro goCa laRiZis Semoqmedeba, ufro sworad, miakuTvno romelime erT konkretul dargs, radganac mis saqmianobaSi gaerTianebulia: xelovneba, istoriuli da teqnologiuri kvleva, liTonis rTuli da Sromatevadi damuSaveba da zusti mxatvruli alRo. magram avtoris udidesi siyvaruli da, Tu SeiZleba iTqvas warsulis "faqizi gancda" rom ara, mxolod mSral da meqanikur aslTan gveqneboda saqme. TavisTavad istoria, ama Tu im qveynis warsuli, romelic eris TviTSegnebisa da gansakuTrebuli siamayis safuZvelia, SemoqmedTaTvis, erTi mxriv, Zalze mimzidvel STagonebis wyaros warmoadgens, xolo meore mxriv, udides pasuxismgeblobas moiTxovs, miT umetes, rodesac saqme exeba sxva qveynis warsuls. goCam am rTul amocanas warmatebiT gaarTva Tavi, risi dasturic, upirveles yovlisa, am evropuli qveynis prestiJuli muzeumebis SekveTebi da presis publikaciebia. dasavleT evropaSi misi Semoqmedebis amgvar aRiarebas ki win uZRoda grZeli gza swavlisa, Secnobisa, fiqrisa, gaazrebisa da, raRa Tqma unda, Wedvisa da liTonis damuSavebis sxva urTulesi teqnikisa da teqnologiebis daufleba. yovel adamians samSoblos siyvarulis, misi istoriis gaazrebis, misi "gaTavisebis" Taviseburi forma aqvs. goCasTvis es winapar mebrZol gmirTa abjrebis gacocxlebaa. albaT, iSviaTia, monaxo biWi, romelsac bavSvobaSi ar "ubrZolia" xis xmliT xelSi, an ar "uomia" saTamaSo jariskacebiT. goCa laRiZisTvis ki es gataceba misi cxovrebis saqmed iqca.

  am ucnauri da iSviaTi sferosadmi, warsulis raindebis sabrZolo Sesamoslisadmi, qarTvel ymawvils interesi jer kidev skolaSi gauCnda. man, 14 wlisam, Tavisi pedagogis, istoriis maswavleblis juanSer jurxaZis daxmarebiT, pirveli namuSevari, e.w. gudamayruli Cabalaxi Seqmna. swored istoriis maswavlebelma "daaavada" komarovis saxelobis maTematikuri skolis moswavle, am saintereso da romantikuli sferoTi. saqarTvelos saxelmwifo politeqnikur institutSi swavlisas igi cxoveli interesiT ecnoba Cvens winaparTa sabrZolo aRkazmulobas. 1985-89 wlebSi aRadgina:xevsuruli abjari, CaCqani, jaWvis perangi, samklaveebi, safuxreebi, samxariRlio, fari da xmali. am amocanis sirTulesa da Sromatevadobaze Semdegi cifrebic metyvelebs:perangi Sedgeba 56000 patara rgolisagan, romelTagan TiToeuli civi WedviTaa damzadebuli da yoveli maTgani oTx sxva rgolTanaa dakavSirebuli. jaWvis perangis Seqmnas, rasac 9 kilogrami foladi dasWirda, goCam ori Tve moandoma. 1988 wels saqarTvelos telefilmma mayurebels misi Semoqmedeba gaacno. imave wels saqarTvelos mxatvarTa kavSirma mas xalxuri ostatis wodeba mianiWa. 80-iani wlebis dasasrulidan misi moRvaweobis sfero farTovdeba, igi zurab wereTlis piradi dakveTiT qmnis ramdenime monumentur namuSevars, akad. Citaias sax. arqiteqturisa da yofis saxelmwifo-eTnografiul muzeumSi liTonis restavratorad muSaobs, aqtiurad monawileobs gamofenebSi.

  goCa laRiZis SemoqmedebaSi erT-erTi saetapo namuSevari holandiaSi Seqmnili Sua saukuneebis gmirTa samxedro aRkazmulobebia. 10 wlis ganmavlobaSi delftis niderlandebis samefo samxedro muzeumi uSedegod eZebda ostats, romelic SeZlebda XVI-XVII saukuneebis erovnuli gmiris nasaus grafis moric oranelis (1567-1625) sabrZolo saWurvlis aslis Seqmnas. specialistebma es sapasuxismgeblo saqme swored Cvens Tanamemamules goCa laRiZes miandes. goCasTvis dasavleli raindis abjris Seqmna didi xnis ocneba iyo.

  moric oraneli cnobili saxelmwifo moRvawe, mxedarTmTavari da samxedro reformatori iyo. mamis, vilhelm I oranelis msgavsad, igi espanelebis winaaRmdeg ibrZoda da maTTan brZolaSi mopovebuli brwyinvale gamarjvebiT dagvirgvinda niderlandebis gaTavisufleba espanelTagan. princ moricis erTaderTi SemorCenili abjari, romelic 1590 welsaa Seqmnili, venis xelovnebis istoriis muzeumSi inaxeba. igi TviT princs gadaucia avstriis kaTolikuri episkoposisaTvis da Zvirfas reliqvias warmoadgens. imis gamo, rom am reliqviis princis samSobloSi dabruneba ver xerxdeba gadawyda misi aslis Seqmna. qarTvelma ostatma mosamzadebel samuSaos 400, xolo TviT saWurvlis damzadebas 1600 saaTi moandoma. goCas gansazRvrebiT es saWurveli saocrad moxdenilia da Tavisi xarisxiT samefo satandarts utoldeba. muzaradi da abjari tyviagaumtaria. saWurveli WedviT erTmaneTTan morgebuli 169 sxvadasxva zomisa da sisqis firfitisganaa damzadebuli, da daaxloebiT, 600 detaliTaa erTmaneTTan damagrebuli. originalis pirvandeli daferiloba dReisTvis ucnobia, magram sagangebo kvlevis Sedegad gadawyda aslis muq lurjad Seferva. samuSaos Sedegma yvela aRafrTovana. uzadod Sesrulebuli aslis muq lurj elvarebas moxdenilad avsebs mooqruli detalebi. 

  goCasTvis es pirveli cda iyo, Seeqmna dasavleTevropuli naturaluri zomis saWurveli. manamde is mxolod miniaturul modelebs amzadebda. rogorc erT-erT adgilobrivi gazeTis interviuSia naTqvami, misTvis gansakuTrebulad rTuli muzaradis damzadeba yofila, radganac misi formebi da detalebi zedmiwevniT zusti unda yofiliyo.

  goCas Semdegi namuSevari niderlandebis sxva gmiris - ian van Sxafelaaris saxels ukavSirdeba. aq mas ufro rTuli amocanis gadaWra mouxda. saqme isaa, rom van Sxafelaaris abjari ar SemorCenila, arada xuTi saukunis Semdegac am gmirisadmi Seunelebeli interesia qveyanaSi. igi mravali romanis, poemis, mxatvruli nawarmoebisa da, raRa Tqma unda, gamokvlevis gmiria. amgvarad, sasurveli iyo mis muzeumSi eqsponirebuli yofiliyo misi abjari. ian van Sxafelaaris Sesaxeb qronika mogviTxrobs: "is namdvili winamZRolia, mas axuravs daxuruli Cafxuti da mTlianad javSniTaa mosili". xangrZlivi kvlevisa da konsultaciebis Semdeg gadawyda, Seeqmniliyo meomris abjari qalaq nordlingenis istoriul muzeumSi daculi fredrix herlinis 1460 wliT daTariRebuli ferweruli tilos "wm. giorgis saswaulis" mixedviT. goCa laRiZis am namuSevris prezentacia 2004 wlis gazafxulze Sedga. niWsa da SromismoyvareobasTan erTad amgvari warmateba, albaT, avtoris rainduli suliTa da romantikuli bunebiTac aixsneba.

  goCa laRiZis moRvaweobis srulad warmosadgenad uTuod unda SevexoT mis originalur saiuveliro namuSevrebs - Wiamaiebisa da sxvadasxva mwerTa Tavisebur "koleqcias". ai, ras ambobs Tavad ostati: "mxiblavs javSnebi - namdvili sabrZolo javSnebi, magram Wiamaiebsac da kuebsac xxom aqvT igi. es xiluli javSania, magram me vfiqrob, rom yvelafers aqvs javSani - zogs xiluli, zogs ki uxilavi". vercxlis, spilenZis, rkinis Wiamaiebi gansxvavdeba erTmaneTisagan Sesrulebis maneriTa da xasiaTiT. am nawarmoebebSi bunebisadmi gansakuTrebuli siyvaruli SeigrZnoba. mxatvris damokidebuleba am namuSevrebisadmi mis avtoriseul saxeldebaSic Cans: "pikaso", "Wiamaia yinulze" da a.S.. "Tavidan vWoWmanobdi, ar vicodi, ramdenad gamarTlebuli iyo WiamaiasTvis Cemi saTayvano mxatvris pikasos saxelis darqmeva, magram mere, rodesac quCebSi davinaxe "Citroen Picasso", gadavwyvite, rom amis sruli ufleba mqonda". Tanamedrove dizaini, natifi xeloba, formisa da masalis ostaturi floba am miniaturul namuSevrebs gansakuTrebul xibls aniWebs.

  TiTqmis ori aTeuli welia goCas namuSevrebi amSvenebs holandiis, luqsemburgis, germaniis galereebsa da muzeumebs. 1999 wels iuneskosa da luqsemburgis kulturis saministros mier organizebul Tanamedrove xelovnebis saerTaSoriso gamofenaze misi mxatvruli miniatura "morici" saukeTeso namuSevrad aRiares da gran-pri mianiWes. ostatobasa da Tavisi saqmis siyvaruls qarTveli Semoqmedi leqciebsa da seminarebze uziarebs dainteresebulT, agrZelebs sarestavracio moRvaweobasac.

  jer kidev 28 saukunis win, asureTis mefis sargon didis erT-erT warweraSi (Zv.w.aR. 714 w.) aRnusxulia kavkasiaSi misi laSqrobis dros mopovebuli nadavli. aq sagangebodaa aRniSnuli "TabalTa qveynidan" wamoRebuli uamravi liTonis nakeToba (oqrosa da vercxlis Tasebi, kaTxebi, Tasebi, larnakebi) da, maT Soris, qarTvelTa winaprebis mier damzadebuli oqroTi mooWvili xanjlebi. aRmosavleTis umdidresi imperiis mbrZaneblis nadavlSi, rarRa Tqma unda, mxolod maRali ostatobiT gamorCeuli nivTebi moxvdeboda. antikuri xanisa Tu Sua saukuneebis qarTuli liTonis damuSavebis umdidresi mxatvruli tradicia, ra xania, saqveynodaa aRiarebuli da Tu Soreul warsulSi kavkasiuri liTonis naxelavi aRmosavleli mbrZaneblebis interess iwvevda, dRes dasavleT evropaa moxibluli qarTveli ostatis namuSevrebiT. goCa laRiZis Semoqmedeba kidev erTi dasturia, rom qarTveli eris wiaRSi Casaxuli meliToneobis daxvewili xelovneba cocxlobs, viTardeba, axal epoqaSic Taviseburad gardaiqmneba da gamorCeulad JRers Tanamedrove xelovnebis mravalxmianobaSi.

nana WiWinaZe

 

gverdiT “biTlzi“ mReroda

axalgazrda komunisti, 1988

  amas winaT TbilisSi, leninis quCaze, saqarTvelos kompartiis centraluri komitetis gamomcemlobis SenobasTan gamvlelebi ucnaur scenas Seeswrnen. axalgazrda kaci, qalaquri ierisa, uCveulod aRkazmuli miabijebda. fotografi suraTebs uRebda. axalgazrdas etyoboda, maindamainc Tavisuflad rom ar grZnobda Tavs, cdilobda ar Seexeda gamvlelebisaTvis, uxerxulad iSmuSneboda da mouTmenlad Sehyurebda fotografs, romelic mSvidad agrZelebda Tavis saqmes. xalxi cnobismoyvareobiT akvirdeboda jaWvis perangSi, CaCqanSi, safuxreebsa da samklaurebSi gamowyobil ymawvils, romeslsac arc arc xevsuruli xmali daviwyeboda da, albaT, yvelas egona, kinosinjebis gadaReba mimdinareobso. saqme ki sul sxvagvarad iyo. redaqciis davalebiT Cvens fotokorespondent oleg gvelesians saqarTvelos politeqnikuri institutis avtomatika-gamoTvliTi teqnikis fakultetis meoTxe kursis studenti goCa laRiZe Tavisive damzadebul meomris Zvelebur aRkazmulobaSi unda gadaeRo. goCasTvis albaT es iyo yvelaze mZime (rogorc gadataniTi, ise pirdapiri mniSvnelobiT, radgan es aRWurviloba 10 kiloze mets iwonis) wuTebi. Tavmdabali kacisTvis, romelic mxolod didi siyvarulisa da gatacebis gamo akeTebs saqmes da ara Tavis gamosaCenad, dRisiT, mzisiT, amxela qalaqSi, centralur quCaze Sua saukuneebis meomariviT gamosvla da sakuTari naxelaviT Tavmowoneba arc Tu ise iolia, magram xaTri veRar gagvitexa da es fotoc maSin daibada. albaT erTi wamiT swored maSin SemoiWra TbilisSi raRac miviwyebuli, ufro sworad, arasodes nanaxi, magram saerTod monatrebuli.

  igive grZnoba Tu euflebodaT elizaraSvilebs, qarTuli javaris “bulatis“ warmoebis ukanasknel mcodneT, TavianTi gansakuTrebuli xelovnebis swavlebas rom ar eridebodnen da saidumlos samareSi waReba ar undodaT. indoeTTan erTad saqarTveloc ganTqmuli yofila msoflioSi saukeTeso foladis - “bulatis“ warmoebiT. qarTuli javaris xmlebs veraferi Seedreboda. mecxramete saukuneSi TbilisSi cxovrobda erTi ojaxi, elizaraSvilebisa, romelTa winapari giorgi xmlis ganTqmuli ostati yofila. giorgis gansakuTrebuli codna TviTonac memkvidreobiT hqonia miRebuli da SvilebisaTvis gadaucia. javaris warmoeba saidumlod inaxeboda, magram giorgis erT-erT Svils, yaramans, 1828 wels ruseTisaTvis gadaucia saukuneebis ganmavlobaSi gamomuSavebuli qarTuli foladis xmlis damzadebis saidumloeba da Tavisive damzadebuli umaRlesi xarisxis xmlebisa da satevrebis oTxi nimuSi. es nimuSebi nikoloz pirvels gaugzavna generalma paskeviCma. sul male ruseTidan, zlatoustis qarxnidan, mowinave ostatebi vasil ivJakovi da germaneli vasil golferci, agreTve muSebi diatlovi da ivanovski mouvlinebiaT TbilisSi elizaraSvilebTan. maTac rusi ostatebisTvis uswavlebiaT javaris xmlis damzadeba. Tumca, saqmeSi Caxeduli xalxi imasac ambobs, rusi ostatebi TbilisSi marTlac umaRlesi xarisxis xmlebs akeTebdnen, ruseTSi ki iseTive ar gamosdiodaTo. albaT mxolod Teoriuli codna ar iyo sakmarisi. axla cnobilia elizaraSvilebis foladis recepti - indoeTis rkina “vunca“, qarTuli nalebi, qarTuli foladis da Tujis fxvniles Senazavi. mxolod recepti ar kmara - yvelaferTan erTad am saqmes didi praqtikuli codna, moTmineba, profesionalizmi esaWiroeba. goCa laRiZis ocnebac momavalSi aseTi xmlis gamoWedvaa. mas Tavisi azri gauziarebia da daxmarebac uTxovia Temur sulxaniSvilisaTvis. im Temur sulxaniSvilisaTvis, romelic farTo sazogadoebisaTvis cnobilia,  rogorc Tbilisis SoTa rusTavelis saxelobis akademiuri Teatris karibWis aRdgeniTi samuSaoebis xelmZRvaneli (albaT mkiTxvels axsovs, mis Sesaxeb Cvens gazeTSi SarSanwin werda nodar wuleiskiri), Tanxmobac miuRia. es ki mis Semdeg momxdara, rac Temur sulxaniSvils goCas namuSevari uxilavs. 

  namuSevario - advili saTqmelia. mxolod goCam icis am “namuSevris“ fasi. yvelaferi ki gacilebiT adre, skolaSi daiwyo. Tavidan Tbilisis komarovis saxelobis skolaSi swavlis dros istoriis maswavlebels, juanSer jurxaZes dauinteresebia qarTuli saWurvliT, faric uCuqebia. goCa maSin mecxre klasSi iyo. iqidan moyolebuli saqarTvelos saxelmwifo muzeumis xSiri stumari gaxda. saaTobiT idga Zvel nakeTobebTan, meomris aRWurvilobasTan. ase “zepirad“ swavlobda jaWvis perangis qsovas, farisa da xmlis, CaCqanisa da safuxreebis damzadebas. Semdeg gulma veRar mouTmina. pirvelad CaCqani gaakeTa, mere jaWvic moqsova. samuSao rTuli iyo, imaze rTuli vidre warmoedgina, magram amave dros - Zalze mimzidveli da rogorRac sayvarelic. mokled, veRar “daexsna“ liTons. saaTobiT ijda da Cahkirkitebda foladis mavrTulebs, rgolebs, iqve gverdiT ki magnitofoni iyo CarTuli da “biTlzi“ mReroda.

  dro gadioda, siyvaruli ki ufro da ufro imatebda. siyvarulTan erTad interesic izrdeboda. TviTonac atyobda Tavs -  momZlavrda da amitom qarTveli meomris aRWurvilobis kompleqtis damzadeba gadawyvita. mTeli zafxuli TavauReblad muSaobda, yvelaze Sromatevadi jaWvis perangis moqsova gamodga. jaWvis perangSi foladis 56000 patara rgolia. saerTod perangis moqsovas 9 kilogrami foladi dasWirda. perangSi TiTo rgoli oTx rgolTan aris dakavSirebuli. rgolebi civi WedviT mzaddeba. ori Tve moandoma jaWvis perangis moqsovas. Semdeg safuxreebi da samklaurebi daamzada, xevsuruli xmali gamoWeda Tavisi TiTberis qarqaSiT. namuSevriT bevri dainteresda - specialistebic da araspecialistebic. rac mTavaria, yvela moixibla, specialistebma ki maRali Sefaseba misces namuSevars. amis dasturia am dReebSi goCa laRiZisTvis mxatvarTa kavSiris xalxuri ostatis wodebis miniWebac. ostatis namuSevrebi igzavneba avstriaSi qarTuli xelovnebis gamofenaze. es saqarTvelos kulturis saministros xalxuri Semoqmedebisa da kultsaganmanaTlebo muSaobis samecniero-meToduri centris saxviTi xelovnebis ganyofilebis gamgem, saqarTvelos saxalxo mxatvarma guram gabaSvilma gvacnoba. batonma guramma isic dasZina, Tu ram saqebari sityvebi arsebobs, ar viSureb am biWisTvis. yvela dedas vusurveb aseT Svils, saocrad mondomebuls, mizanswrafulsa da patriotso.

  goCa male TviTonac mSobeli gaxdeba. albaT mis Svilebsac gadaedebaT naRdi qarTuli xelovnebis siyvaruli, SeiTviseben mamis mier dagrovil ostatobasa da gamocdilebas. iqamde ki goCa kidev bevris gakeTebas moaswrebs. sadac aris, instituts daamTavrebs. damTavrebis Semdeg ganawilebiT vimuSavebo gviTxra. gegmaSi aqvs Sua saukuneebis evropeli raindebis abjris gamoWedva, msoflios xalxTa iaraRi..

  TbilisSi cxovrobs erTi Cveulebrivi axalgazrda kaci, romelsac Zalian unda, namdvili qarTuli javaris xmali daamzados, iseTi, elizaraSvilebisa rom iyo da arafriT Camouvardeboda ganTqmul damaskur xmals. 

mamuka faCuaSvili

 

ena mamuli sarwmunoeba. zviad gamsaxurdias sazogadoeba niderlandebSi. 1998/11.

wamodeq gmiro, Tore daJangdebis Seni fari, blagv iqcevis Seni xrmali!

  ramodenime xnis win, niderlandebis kulturul cxovrebaSi adgili hqonda erT RirsSesaniSnav movlenas. kerZod, kristi hofmeisteri Tavis statiaSi “mxolod am kacma SesZlo am saWurvlis Seqmna“, (“Alleen deze man kon dit harnas namaken”, De Volkskrant 15-12-1998) miTiTebda, rom aTi wlis manZilze, warumateblad eZebda niderlandebis samefos samxedro muzeumi delftSi ostats, romelic Wedvis teqnikis saTanado codniT iqneboda aRWurvili da princi mauricis 1590 wlis droindeli rkinis sabrZolo saWurvlis asls gamoWedavda. statiis avtori aRfrTovanebiT auwyebda mkiTxvels, rom “qarTveli goCa laRiZe aRmoCnda swored is pirovneba, romelmac princi mauricis samxedro rkinis saWurvlis asli Seasrula“. cxra Tvis muxlCauxreli SemoqmedebiTi muSaobis Sedegad gamoWedilma saWurvelma aRtacebaSi moiyvana mTeli niderlandebi. (RTL-5 is arxiT gadaica sruli reportaJi namuSevris muzeumisTvis gadacemis faqtTan dakavSirebiT). aocebdaT xelovanis SemoqmedebiTi Zalis saidumloeba, amouwuravi SesaZleblobani, intuicia, istoriis da Sesabamisi artistuli modis, adamianis anatomiis codna.  

  gansakuTrebuli siamayis grZnobas iwvevs ucxoeTSi qarTveli xelovanis SemoqmedebiTi warmatebis TviTmxilveloba. sixaruli ormagdeba, rodesac es Semoqmedeba qarTul kulturas ar wydeba da Rirseulad ganagrZobs sicocxles mis fesvebze, sazrdoobs, axal cxovelmyofelobas iZens misi ukvdavyofisa da maradiuli gabrwyinebis lurji ocnebiT.  

B bunebisagan momadlebuli niWis wyalobiT goCa saqarTveloSi daeufla jaWvis perangis qsovas, faris, xmlis, Cabalaxis, CaCqanisa da Cafxutis, safuxreebis damzadebis teqnikas. igi 1978 wlidan muSaobda liTonis mxatvrul damuSavebaze. niWierma axalgazrdam mTlianad aRadgina xevsuri meomris sabrZolo aRkazmuloba, ris gamoc mas saqarTveloSi 1988 wels saqarTvelos respublikis mxatvarTa kavSiris xalxuri ostatis wodeba mieniWa. saqarTveloSi goCas saWurvlis aTamde kompleqti, saWurvlis sxvadasxva nawilebi, daaxloebiT oci xevsuruli fari da CaCqani aqvs damzadebuli, rac udaod misi nayofieri Semoqmedebis dasturia.  

  mkiTxvelisTvis interesmoklebuli ar iqneba, niderlandebSi, am saintereso namuSevris (princi mauricis saWurveli) SeqmnasTan dakavSirebuli zogierTi niSandoblivi detali. 1995 oqtomberSi goCam teqselis adgilobrivi xelisuflebis iniciativiTa da piradi miwveviT monawileoba miiRo teqselis sazRvao muzeumis mier mowyobil gamofenaSi, romelic mieZRvna “qarTvelTa ajanyebas“ teqselze 1945 wlis april-ivnisSi. gamofenaze Tavisi namuSevari xevsuruli saWurvlis sruli anakazmi waradgina. namuSevari gamofenas ara marto zustad moergo, aramed udidesi interesi gamoiwvia niderlandebis sazogadoebaSi. N  

  niderlandebis presa gaocebuli gamoexmaura am movlenas. regionaluri gazeTi ”Helderse Courant” aRniSnavda: “teqselze igi movida mSvidobis moyvare miznebiTa da SemarTuli xmliT, romelsac Sua sakuneebis droindeli qarTveli raindebi atarebdnen“. gamofenam araerTi Tayvanismcemeli SesZina qarTul kulturas, kerZod qarTul Wedvis xelovnebas. specialistebma maRali Sefaseba misces goCa laRiZis patriotizmiT, qarTveli eris gmiruli istoriis Rrma codniTa da maRali profesionalizmiT Sesrulebul naxelavs. muzeumis direqtori, batoni beno van tilburgi, zemoT aRniSnuli gazeTis publikaciaSi miuTiTebda:“es sabrZolo kostumi asketuri Sromis Sedegia, igi warmoadgens mTiel qaTvelTa Sua saukuneebis abjris dRevandel interpretacias“. gamofenis damTavrebis Semdeg, batoni tilburgis rekomendaciiTa da uSualo rCeviT, goCa daukavSirda niderlandebis samefos samxedro aRWurvilobis muzeums delftSi. misi didi ocneba iyo Seeswavla evropeli raindebis samxedro aRkazmuloba, modelebi, formebi, damzadebis teqnika da ganviTarebis qronologia. am miznis misaRwevad saWiro iyo upirveles  yovlisa kolegebTan, TanamoazreebTan, koleqcionerebTan TanamSromlobis gzebis gamoZebna da kavSirebis damyareba. am TvalsazrisiT delftis samxedro muzeumi pirdapir Seesabameboda goCas interesebs. aRsaniSnavia rom am muzeumSi daculia Sua saukuneebis evropeli raindebis sabrZolo saWurveli. muzeumis direqtoris saxelze goCas mier gagzavnil werils, romelSic aRwerda Tavis Semoqmedebas da gamoTqvamda survils am muzeumSi qarTuli abjris Cvenebis Sesaxeb, muzeumis direqcia dadebiTad gamoexmaura. maT moiwvies muzeumis Ria karis dRe, sadac goCam aCvena xevsuruli abjari da muzeumis TxovniT demonstrireba gaukeTa jaWvis perangis damzadebis teqnikas. didi interesi gamoiwvia moqloniani jaWvis damzadebis teqnikam. aRfrTovandnen fareSiani jaWvis erT-erTi urTulesi nimuSiT (Wedvis es forma saqarTveloSi mexuTe saukunidan arsebobs). amgvari qsovis teqnikiT damzadebul jaWvis perangSi erTi rgoli dakavSirebulia oTx rgolTan, rgolebi civi Wedvis teqnikiT mzaddeba da TviToeuli rgoli damoqlonebulia (Sekrulia) patara fareSiT. niSandoblivia is faqti, rom saqarTveloSi, TviToeuli jaWvis rgolze ostati sakuTar niSans daasvamda, rac namuSevris xarisxis maCvenebeli iyo. didi interesi gamoiiwvia goCas mier jaWvis TviToeul rgolze qarTuli wesisamebr ostatis dasmulma niSanma laRiZe.  

  qarTuli Wedvis ostats ramodenime xnis win saxelosnoSi vestumre da gavesaubre:  

-   goCa, ukve sakmaod cnobili gaxda is faqti, rom Sen princi mauricis 1590 wlis droindeli rkinis sabrZolo saWurvlis aslis avtori xarT. Tu SeiZleba momiyevi rogor daibada es idea?  

    niderlandebis samefos saWurvlis muzeumSi nanaxma raindis abjrebma STamagona damemzadebina evropeli raindis sabrZolo saWurveli, rac Cemi didi xnis ocneba iyo. imis gamo, rom sruli saWurvlis Seqmna did finansiur da organizaciul sirTuleebTan iyo dakavSirebuli, daviwye patara masStabis romantiul-nostalgiuri mxatvruli miniaturebis damzadeba. maT Soris: “mTvaris raindi“, “Savi raindi“, “aivenho“, “martini“. yvela es miniatura damzadebulia foladis Txeli firfitebis Wedvis meTodiT, romlebic erTmaneTze morgebis procesSi ixveweba. muzeumis mTavar kuratorTan baton ian pit paipesTan Sexvedris dros, mas Cemi oTxive raindi warvudgine, romelzedac dadebiTi reaqciis Sedegi swored princ mauricis sabrZolo aslis SekveTa gaxldaT.  

-    ram ganapiroba saxeldobr princ mauricis samxedro saWurvlis aslis damzadebis SekveTa?  

    es pirovneba metad saintereso figuraa niderlandebis istoriaSi. meTeqvsmete saukunis bolos man Seqmna gawvrTnili regularuli armia espaneli dampyroblebis winaaRmdeg sabrZolvelad. aRsaniSnavia misi Zlevamosili gamarjveba niuportSi (dRevandeli belgiis teritoria) 1600 wels. princes mraval sabrZolo abjarTagan SemorCenilia mxolod erTi, romelic 1590 wliT TariRdeba da daculia venis xelovnebis istoriis muzeumSi. protestantma princma Tavisive sicocxleSi usaxsovra es abjari avstriis kaTolikuri eklesiis biSops. abjari am droidan ukve Zvirfasi samuzeumo eqsponati gaxda.  

-    iyo Tu ara mcdeloba niderlandelebis mier am abjris ukan dabrunebis Sesaxeb?  

    batoni ian pit paipe am unikalur eqsponatze saubris dros sinanuliT aRniSnavs, rom niderlandelebi verc ki iocnebeben am ganZis ukan dabrunebaze, rameTu igi avstriis Zvirfas samuzeumo reliqvias warmoadgens. originali TiTqmis oTxasi wlis manZilze, pirvelad aTi wlis win imyofeboda niderlandebSi delftis samxedro aRWurvilobis muzeumis mier organizirebul gamofenaze. swored maSin dabadebula idea Seqmniliyo saWurvlis asli. SemdegSi Cven SevimuSaveT saWurvlis damzadebis detaluri proeqti.

-    ras gvetyvi am proeqtis Sesaxeb?  

    proeqtma praqtikulad me udidesi pasuxismgebloba damakisra da gamogitydebiT siamayis grZnobac aRmiZra. aRsaniSnavia rom saWurveli specialurad Camoitanes avstriidan delftis muzeumSi am dakveTis srulfasovani ganxorcielebisTvis. proeqti iTvaliswinebda oTx damoukidebel xelSekrulebas. pirveli xelSekruleba exeboda muzaradis damzadebas, meore - yelis, mkerdisa da zurgis abjrebis damzadebas. aRsaniSnavia, rom originalSi saWurvels zurgis nawili da marjvena sabrZolo xelTaTmanis saCvenebeli TiTi dakarguli hqonda. vinaidan SekveTa iTvaliswinebda zusti aslis gadaRebas, zemoT aRniSnuli detalebi da nawilebi aslsac unda hkleboda. mesame kontraqtiT gaTvaliswinebuli iyo mxrebis, mklavebisa da sabrZolo xelTaTmanebis, xolo meoTxe kontraqti, fexis abjrebis damzadebas gulisxmobda.  

-    goCa, niderlanduli presa erTxmad aRniSnavda Sens mier gaweul udides Sromas. magaliTad centraluri gazeTi “De Volkskrant“ gaocebas ver faravda am samuSaos Sesrulebaze Sens mier daxarjuli 1600 saaTis gamo.  

    samuSaos enTuziazmiT da imedis grZnobiT movkide xeli, mjeroda rom Tavs gavarTmevdi. SekveTaze muSaoba marTlac Sromatevadi iyo. saSualeba momeca originali safuZvlianad Semeswavla delftSi. samuSao vizitebisTvis muzeumSi aTi dRe damWirda. 1600 saaTi movandome saWurvlis seqmnas, xolo mosamzadebel samuSaoebs 400-mde saaTi. intensiurad viyenebdi Sedarebis meTods.  

-    ra Rirsebebi gaaCnia princi mauricis saWurvels?  

    mogexsenebaT, rom evropeli raindebi sxvadasxva daniSnulebis saWurvels atarebdnen, kerZod: sazeimo, saasparezo, sabrZolo da sxva. mauricis saWurvels Tavisi damzadebis xarisxiT samefo saWurvlis Rirseba gaaCnia. igi zedmiwevniT graciozuli da estetiuria. rogorc avRniSne es abjari sabrZolo daniSnulebisaa, muzaradi da mkerdis nawili tyvia gaumtari iyo. ostatis mier damzadebuli saWurveli gadioda testirebas muSketis tyviis ramodenime metridan sroliT. rogorc wesi natyviari aRar swordeboda, im mizniT, rom mas xarisxis niSnis daniSnuleba hqonoda. muricis saWurvelze analogiuri testirebis niSnebi aRiniSneboda. Sesabamisad aslSi e.w. xarisxis niSani gaTvaliswinebulia. saWurveli 169 sxvadasxva zomisa da sisqis firfitebisgan Sesdgeba, romlebic WedviT erTmaneTzea morgebuli da daaxloebiT 600-mde nawiliT aris erTmaneTTan dakavSirebuli. mTeli saWurveli Signidan tyavis RvedebiT ukavSirdeba erTmaneTs, rac saSualebas aZlevda rainds brZolis dros masSi moxerxebulad egrZno Tavi. originalis Tavdapirveli feri ucnobia. savaraudoa, rom igi Savi an lurji yofiliyo. mravali sinjebisa da molaparakebebis Semdeg gadawyda, rom asli muq lurjad moelvarebuliyo. muzaradis kauWebi, moqlonebi, qamris detalebi mooqrovilia, rac abjris lurj fers SesaniSnavad erwymis. yovel detals dahyveba ormagi gravirebuli Rari, romelic abjars met mxatvrul Rirebulebas aniWebs.  

-   rogor mimdinareobda eqspertizis procedura, gadioda Tu ara Seni namuSevari periodul testirebas?  

    rasakvirvelia, abjari damzadebis procesSi testirebas gadioda. eqspertizis procedura metad pasuxsagebi iyo. kontraqtidan gamomdinare, eqspertiza etapobrivad mimdinareobda. magaliTad, Sesrulebuli nawilis Sefasebis mizniT xdeboda muzaradis aslis dadareba originalTan.  

-    ra vadebs iTvaliswinebda xelSekruleba?  

    kontraqtiT samuSao 1998 wlis aprilidan daiwyo da unda damTavrebuliyo amave wlis dekemberSi. vadaSi zustad Cavetie da 16 dekembers princi mauricis saWurvels “davemSvidobe“. magram CemTvis cnobilia, rom namuSevris oficialuri wardgineba moxdeba 1999 wlis gazafxulze niderlandebis samefo ojaxis wevrTa TandaswrebiT.  

-    am oficialur wardgenas, bunebrivia, ostati daeswreba, mogecema sityviT gamosvlis saSualeba, Tu saidumlo ar aris ris Tqmas apireb am ceremonialze?  

     es movlena CemTvis didi pativia. sityviT gamosvlisas minda madlierebis grZnoba gamovTqva CemTvis moniWebuli pativisa gamo, gamomeWeda princi mauricis sabrZolo abjari. madlierebiT movixsenieb Cems qarTvel maswavleblebs, WeSmarit mamuliSvilebs, baton kote ColoyaSvils, baton juanSer jurxaZes, baton guram gabaSvils, baton Temur sulxaniSvils, romlebmac minda icodes niderlandebis sazogadoebam, udidesi roli iTamaSes Cemi, rogorc adamianis da Semoqmedis Camoyalibebasa da Sesabamisad gmiri princis saWurvlis gamoWedvaSi.

  saxelosnoSi, goCas gamoWedil luarsab mefis simbolur abjarsa da xevsuri mgelikas Tors erTis wuTiT qarTul istoriul warsulSi gadavyevarT. uxilavisadmi vedrebiT: “mohfine mas Seni samoseli! nu moakleb mas Zalas, raTa garekos man mtrebi! akurTxebde namuSevars mis xelTa“. ostats hefestos mfarvelobis imediT vusurve Semdgomi SemoqmedebiTi warmatebebi. am werils ki davasruleb niderlandebis centraluri gazeTebis “De Volkskrant“ - isa da  “Brabants Dagblad“-is erTi mniSvnelovani pasaJiT: “aTi wlis manZilze mTels niderlandebSi ar gamoCnda pirovneba, romelic princ mauricis 1590 wlis droindeli sabrZolo saWurvlis badals daamzadebda“. es SesZlo qarTvelma goCa laRiZem, romelic isev baton ian pit paipes TqmiT: “WeSmariti profesionalia“.

doqtori nino gamyreliZe

 

The first assignments to Georgia under the TRQN II project took place in September-October 2009.

IOM Georgia, Oktober 2009

Gocha Laghidze is an experienced Georgian armourer and restorer currently living in the Netherlands. He was one of the first persons who visited Georgia as part of the TRQN II project. Gocha was hosted by the Georgian National Museum. During his one month assignment, Gocha introduced to the staff of the museum some new techniques used in Europe, and helped the museum with the restoration of several valuable objects kept in its repositories. The restoration included the sword of the King Erekle II, a precious historical relic that required urgent treatment. On 25 September, Gocha Laghidze delivered a presentation in the auditorium of the National Museum where he spoke about his cooperation with the European museums as well as the results of his work in Georgia. The presentation attracted a wide audience and elicited considerable interest among the experts in this field. Gocha’s contribution was received with great appreciation and recognition by the National Museum and other people who had pleasure to work with such a master and a committed supporter of Georgia.

 

Art without borders

The Messenger, Tbilisi, 24 juni 2005, By Nino Kopaleishvili

Georgian goldsmith Gotscha Lagidze is one of those artists who believe that art does not have borders. Having worked on traditional Georgian weapons and armor since he was a teenager, Lagidze reproduced a suit of armor that belonged to Prince Maurits of Nassau in 1998 for the Delft Royal Netherlands Army and Arms Museum. Calling it his "favorite work," Lagidze keeps another masterpiece of Prince Maurits at his delightful Dutch-style house in Roosendaal, in the south of the Netherlands. Lagidze has been living in the Netherlands since 1994 with his wife Lela and three children Giorgi, 17, Lasha, 15, and Sophia, 9. Lagidze has been cooperating with different museums in the Netherlands over the years and in 2003 he made a reproduction of the chain mail of Jan van Schaffelaar, Holland's national hero from the 15th century. "The work on it continued for three-four years. To help raise funds, it was decided to make the armor in the style that St. George dressed. It was important not to violate historical rules," he states.

In 1999 Lagidze received first prize at the international forum in Luxembourg for modern art in steel. "I took my miniature to the forum before it was completed. The event was really important," he said.

In addition to working on different projects Lagidze also teaches at Amsterdam State University. However, he admits there are not many students who are interested in work on steel, mainly for commercial reasons.

"Such things are difficult to do and this art is disappearing gradually," he says. "But it is such an intellectual discipline." Now he plans to try his hand in other fields more available to public. "Now I am designing street lamps which are for the public. The first ten copies will be produced soon," he says.

Chain mail of the famous Georgian King

Earlier this year, Lagidze received an offer from the Georgian playwright Dato Turashvili to design chain mail for a film about Georgia's famous king Davit Aghmashenebeli. "Probably I will travel to Tbilisi. It is important to do it in Tbilisi," he says. "The chain mail of Davit Aghmashenebeli is not on a fresco. That is why I want to do it not only for the movie, but for a museum." His love for designing old war equipment exists hand in hand with his love of Georgian history. He was particularly interested in Khevsurian armor and often traveled to the region to study this equipment in the years 1985-88. "Everything started from my teacher Juansher Jurkhadze, who taught me history," he says.

"Once I had a knife that I made myself. He took it and said it was no good. The next day he presented me with a little sword," he said. Later, Lagidze happened to visit his teacher's home and was amazed at the collection of old Georgian equipments.

"I decided to do steel chain mail and I did it ... probably this man got me on the right track," he adds.

Looking back to his home country

"Georgia is my home country and nothing can change that," says Lagidze, adding, however, that there are many things in Dutch society that he would like to see transferred to Georgia. Lagidze and his family often watch Georgian television channels and search for news on the internet about Georgia. "I am sympathetically disposed to the events taking place in the country now. We are happy about all the good changes happening in my country," he declares. Lagidze, who participated in the two civil wars in the 1990s in Abkhazia and South Ossetia, says that the defeat was the final straw which drove him to leave the country.

"Defeat in Abkhazia was a great disappointment and this became one of the reasons why I left Georgia," he says. "In my opinion there was certainly a mistake as this should not have happened but I do not know how it started."

Several months ago, Lagidze, who is now a citizen of the Netherlands, applied for dual citizenship and hopes to become a citizen of Georgia again.

"I really want to get it, but I am trying not to think what the answer will be," he said.

 

Gotscha Lagidse makes statue of Dutch hero Jan van Schaffelaar 

Exhibition at Nairac Museum in Barneveld, by Drs. Priscilla van Leeuwen. Barneveld, 12 May 2004

Gotscha Lagidse is a Georgian artist and armourer who has been living and working in Holland for the past ten years. He has made a beautiful statue for the 15th century Dutch hero Jan van Schaffelaar. The statue was commanded by the Nairac Museum in Barneveld, a bustling market place in the centre of Holland .

In Dutch history one period – between approximately 1350 and the end of the 15th century – is known as the ‘war between the Hoeken and the Kabeljauwen’ (the Hooks and the Codfishes). Both parties were composed of often changing factions of noblemen and towns in Holland and Zealand. Jan van Schaffelaar was a landowner, a squire of no great importance or wealth. He was probably in the service of Maximilan of Austria, so he belonged to the party of the Kabeljauwen. His small army consisted of about 20 cavalary men. They were instructed to intercept the food transports on their way to the beleaguered town of Utrecht, which was in the hands of the Hoeken. On the sixteenth day of July 1482 a certain number of horsemen, coming from Roosendaal, captured the tower and church of Barneveld. Soldiers form the neighbouring towns of Amersfoort and Nijkerk besieged the church tower were Jan and his men had taken refuge. The soldiers – Hoeken – on the ground demanded that they throw Van Schaffelaar from the tower. To this Jan replied: ‘Beloved men, one day I have to die anyway; I don not want to cause you any trouble’. He climbed onto the battlements of the tower, raised his arms aloft and jumped. He survived the fall but was killed by his enemies.

This minor episode in the long guerrilla warfare was mentioned in a chronicle of that time. His deed of self-sacrifice so spoke to the imagination that during the following centuries he became a well-known hero.

The small museum Nairac is situated in the centre of Barneveld, at the foot of the church tower from which Jan van Schaffelaar leaped to his death. As Jan left nothing behind but the story of his heroic deed the museum has to recreate his story with pictures, weapons from the period or replica’s. The curator wanted to illustrate the story with a type of armour that Jan van Schaffelaar could have worn. As there was no original late 15th century armour available the museum wanted to have a historically correct new armour made.

Through a newspaper article attention was drawn to Georgian-born and raised Gotscha Lagidse. He was already well known in his own country and was now making a name for himself in Holland. He had already made a replica of the armour of  Maurits, prince of Orange, and the head of the new Dutch Republic in the 17th century. The original is in the Museum in Vienna.

As a model for the armour a beautiful painting by Friedrich Herlin, c.1460, was chosen depicting St. George and the dragon. The knight in the painting is wearing a fine example of the best quality armour worn at the time. It is in what is know ‘Italian export’ style. This style of armour was made by Italian armourers, with Germanic and northwest European features incorporated, to suit their clients. This armour style was popular throughout Northern Europe, even as far as England.

Gotscha worked for nearly 2000 hours to hammer and burnish the steel plates into the required form. He had to transform a two-dimensial picture into a three-dimensional object and it took al his long experience as a master- armourer and and artist to do this. The resulting armour is splendid and gives a completely accurate impression of how Jan van Schaffelaar would have looked at the time. It now forms one of the showpieces of the museum exhibition.

 

Show Piece

Exhibition at Bremmer Gallery in Tilburg, Newspaper article (Brabants Dagblad, Visual Art), by A.K. Beekman, 7th September 2000. (translation)

"Picasso is the name of this Ladybird. It is one of my favourite pieces. This name came to me whilst I was making it. So it is more a kind of feeling. It is true that Picasso is my favourite artist. Like me, he has worked in many styles. This ladybird also means a new style for me. Indeed, I have hesitated for a moment if it would be right to call it after Picasso, but when I saw that Citroën Picasso driving around, I knew for sure it would be all right. I love ladybirds. I have a special relationship with nature and the ladybird is the protector of flowers and plants; a very courageous creature.

In 1994 I came to the Netherlands. Georgia is my mother country. There the ladybird is called Chia-Maia. Like ladybird (in Dutch: lieveheersbeestje = creature of our Lord) a very beautiful name. When people in Georgia have lost something they also call out to the ladybirds. Then they help to search for it. As a child I was already in love with them. It is a very beautiful, kind and good creature.

Apart from the ladybird the exhibition also shows suits of armour. I am fascinated by armour — real suits of armour, but a ladybird or a tortoise also has one. All those are visible armours. But I think everything has a suit of armour, sometimes visible and sometimes invisible.

Four years ago for the first time I made a ladybird. Now I have ten in total. They all look different and they all have a different name. For example there is one called "Ladybird on ice". I also used various different materials for these bugs: silver, copper, brass and iron. For Picasso I used iron and silver. It is my favorite, for it is the best one from the series. Also, each one should be better than the last.

The ladybird has been made with much skill, yes. But for me the technique is really of secondary importance. I conceive of a design in my mind and see it before my eyes. Then I just make it."

 

Quality mark

An article from ‘Metaalschrift’, no. 2, 2000. Ed. OOM and O+A, by L.Knoop. (translation)

As a school child Gotscha Lagidse (34) had his fantasies about his motherland Georgia and Persian or Turkish troops, especially about the shining armoury. By order of the Delfts Army Museum Gotscha copied a cavalry suit of armour of prince Maurits.

Gotscha copied Maurits’ suit of armour in his workshop in Den Bosch. When the Army Museum hosted the original from Vienna in 1998, Gotscha came to Delft ten times to measure and photograph all parts of the suit of armour. Then he ordered sheet metal in various thicknesses. Not stainless steel, for that was unknown in the 16th century. But Gotscha did ‘blue’ the steel, with a burner.

Musket bullet: It took a year of thinking and working to the millimetre, but Gotscha forged a perfect replica. RTL5 filmed how Gotscha finally connected the 169 parts with hinges. In the Army Museum you will automatically meet the double of Maurits’ suit of armour: in the collection concerning the Eighty Years War (1568-1648). Like his father William of Orange, Maurits fought against Spain but he became known mostly as a military reformer. He changed troops of raw hirelings into a proper professional army.

Maurits was not very tall, as is shown by his suit of armour. Remarkable also are the missing right index finger and back plate: just like the original. At the height of the belly flickers the dent of a bullet. A murderous attack on Maurits? Not at all. This small point just guarantees that it was a fighters’ suit of armour, not a decorative piece. Gotscha did indeed add this ‘quality mark’, but not with a musket.

Most classical: Gotscha was fourteen years old, when he made his first helmet. After this he learned the art of gold and silver smithing. "I looked around in workshops to see how it was done." Gotscha had good eyes, for in the Netherlands there is no better weapon smith to be found. What does he do at the moment? I have made a miniature suit of armour. Out of iron, the oldest material!"

 

Knight’s armour from the hands of a Georgian blacksmith Gotscha Lagidse

An article from "Hephaistos", 5 June 1999

In an improvised workshop he produced the replica of a suit of armour last year, which had been worn by Prince Maurits of Nassau 400 years ago. The original can be seen in the Art-History Museum in Vienna. On the initiative of Gotscha Lagidse this work was commissioned by the main curator of the Army and Weapon Museum in Delft Jan Piet Puype.

The detail measurement of the original suit of armour on loan in Delft and the production of templates and models took 400 working hours alone. The actual production of the armour took 1,5000 working hours. The past of the suit of armour weighing 40 kilograms (88 lbs.) at 168 centimeters (62.2 in.) were hammered from plates of one to three millimeters (.39 to 1.18 in.). After comparison of the original, the finishing touches and the bluing with the flame were done.

Gotscha Lagidse worked with "cold" techniques predominantly, in some cases heating was done by flame, and 800 fastening units, rings, et cetera, were used.

His passion for the production of knights’ armour started during the schooldays of Gotscha Lagidse already when a history teacher awakened his enthusiasm for knighthood. With the help of this teacher, he produced his first work, a Georgian helmet.

 

The experiences of a weapon smith

Newspaper article (Delftse Courant), 16th January 1999. (translation)

In the Netherlands Lagidse came into contact with the circle of artist-blacksmiths and soon they became aware of his talent. "I was granted to help with an exhibition in the Maritime Museum of Texel," says the 33-year-old Lagidse. "The director of the museum advised me to visit the Army Museum in Delft. I wrote them a letter and on an open day I went along with some work. Later I received a reply with the request whether I would like to make the suit of armour of prince Maurits."

Chief curator J. Puype from the Army Museum was immediately enthusiastic about the skills of Lagidse. "For about ten years we have been wishing to have a replica made of the armour of prince Maurits, but we could not find the right smith. I had contact with the Dutch Guild of artist-blacksmiths, but nobody seemed suitable to execute this order. When I saw the work of Lagidse I knew he was our man and now, afterwards, I can say he is the best one I know."

The former military garage of Den Bosch was made into a smithy for Lagidse. The anvil he received from the Delfts museum, the other tools were a gift from a rich collector of suits of armour.

The period between receiving the order and the delivery of the suit of armour has been a hard time for Lagidse. Not so much bodily, as well as spiritually. For the order he received was quite something. "I had never made such a large European suit of armour. I mainly made miniature suits of armour," he says. "I started very enthusiastically, but after a while that diminished. I had also other things to think about. When it became very difficult I called a monk that I know, he helped me to calm down again. Once I had finished one hand of the suit of armour and saw that it was good, I regained my zeal. I ordered myself to work and so I did. Sometimes eleven or twelve hours a day."

Lagidse says he has felt inspired by the contact with the curator of the Army Museum. He looks at the photograph of Puype that hangs on the wall of the smithy above his desk. "Every three days we called one another to discuss the progress. It seemed as if there existed a sort of telepathy between us. I think he is planning to write a book about the creation of the suit of armour." Looking back Lagidse sees this whole period as a miracle, a fairy tale. "That I came here from Georgia and somehow came into contact with Mr. Puype I do not call chance. It has come from above. That I managed to finish it all in time and could deliver the suit in time to the Museum has to be the work of God. I still consider it unbelievable," Lagidse says in his improvised smithy. "For me it was a fairly tale. Once the suit of armour had gone, I felt very sad, for I missed it."

Lagidse obviously has deep love for his work. He takes a book about ‘Old Masters’ and opens it. He shows an etching of the workshop of Michelangelo. "Look, what a beautiful workshop he already had then, I would like to have something like that at some point. You see those beautiful clothes Michelangelo is wearing. He is aware that he is a great master. We are magicians," he jokes. But he is serious. Now the tale of the suit of armour is over, he would prefer to carry on immediately with the next fairy tale. He has received many orders already, in Europe, but also in America. He would prefer to go on with free art works. "But at the moment one cannot live so well from that as from the suits of armour."

 

Gotscha Lagidse forges culture into art

By Bernard de Haas, journalist

Gotscha Lagidse is a sculptor from Georgia, the fatherland of iron and bronze, where the art of metal has always been highly respected.

Georgia lies between the Caspian Sea and the Black Sea on the northern border of Iran, areas which for centuries have been claimed by different peoples: Persians, Turks, Russians and (in the twentieth century) Germans.

The Georgian desire for freedom and their militant history brought about the development of a rich culture. Until the nineteenth century each family still had its own complete suit of armour on the wall. Metal is part of the culture of this country.

An enthusiastic teacher fanned the interest of the young Gotscha in historical weapons and armoury. With his inborn talents, knowledge and practical experience grew into a veritable passion for suits of armour, swords and mail coats. At a young age he restored the old armour of his family. By working with and restoring old armours he learned the art of metal. During his studies at the technical university he acquired the title People’s Arts of Georgia. By now Gotscha is recognized both in Georgia and in Europe as one of the most important experts on armour and weaponry.

Gotscha makes striking miniatures of knights in armour, but he can also create suits of armour, helmets and mail coats in full size. He loves most to work for museums that take care of old armour. In 1998 Gotscha completed a replica suit or armour, after the original personal cavalry armour of Prince Maurits, as ordered by the Dutch Army Museum. The famous ‘stadhouder’ (governor) had this suit of armour made in 1590 – 1595. In this period an improved kind of cavalry armour had just been developed. This only remaining suit of armour of the prince is one of the few authentic suits of armour that have been conserved. It is a real fighter’s armour, sober and light (only forty kilos), in which the rider could easily move.

The original suit of armour, made in the Netherlands, was given by Maurits to, of all people, the Roman Catholic archduke Ferdinand of Tyrol. Ferdinand was an avid collector of weaponry and armour and in 1601 he published a catalogue of his collection. Maurits’ suit of armour is also mentioned in here. Apparently, despite the Dutch enmity towards the Spanish king Philip II, the protestant Maurits did not feel troubled about a friendship with the Roman Catholic potentate of Vienna.

In 1998 it was 350 years since the Treaty of Munster ended the ‘Eighty Years War’. The Army Museum placed the suit of armour in an exhibition about the struggle, the tactics and the weapons in this war. It may be that the schoolbooks praise Maurits too highly as a strategist but the great achievement of the prince lies in the training of his armies, until every manoeuvre could be executed faultlessly as by one man, following the example of the Roman legions in the high days of the Roman Empire.

Gotscha is one or the four or five weapon smiths in Europe that is able to make a historically correct full-size copy of such a suit of armour as that of Maurits. In Georgia Gotscha has worked for museums and private people, but he also worked for the studio of Tsereteli, the man who designed the monument for the building of the United Nations. In Georgia, because of the history of the country, people are above all interested in Gotscha’s exceptional skills as a forger of suits of armour. For a complete mail coat, of which Georgia knows seven different kinds, he connects day after day, for months, little hand forged iron rings into one another, closing each by forging the ends together.

In 1996 the Maritime Museum on Texel organized a memorial of the Georgian rebellion against the German occupation of the island. Gotscha exhibited a complete full-size suit of armour there. During World War II the Georgians originally chose the side of Germany against the Russians that were occupying Georgia. Georgians came to the island of Texel with the German armies. But there emerged an understanding between the militant Georgians, that had fought to keep their freedom from foreign occupation for so many centuries, and the freedom-loving people of Texel. Eight hundred Georgians rebelled against three thousand German occupiers. 476 Georgians are buried on Texel at a special honorary burial site.

Apart from weaponry and armour Gotscha shows his artistic gifts in images and sculptures. He has already exhibited his work in Austria. In The Netherlands his work has be exhibited in various places. His sculptures are characterized by a certain lightness. Though made of iron, silver and copper his Ladybirds give the impression to be ready to fly away at any moment. Iron flowers perfectly balanced turn lively towards the sun. Saint Nino (or Nina) is the patron saint of Georgia. She made a cross of vine branches. This gave the Georgian crosses their slightly hanging arms. Gotscha makes Georgian crosses mostly from iron, but also from silver for an altar, or smaller, to be worn on a chain.

For the ‘Father of the Smith’s Art’ professor Alfred Habermann, Gotscha made a chain of forged rings, on each ring the name of the professor, and on the other side the name of the professor’s wife. Habermann is professor of the European Center for the Preservation of Monuments and Restoration in Venice, without doubt the most important institute in this field.

Gotscha’s work is remarkable because of his exceptional artistic ability, craftsmanship and specialized knowledge, his care for detail without exaggeration, his highly demanding attitude towards finish, and mostly by his outstanding art. "… I do not draw so much beforehand," he says. "I bring the forms out of the metal as I feel them, without much measuring over and over again. In this way it does happen that pieces are left which cannot be used for anything anymore. Strictly speaking this should not be so, but well, it is just my way of working."

 

Only this man could copy this suit of armour

Newspaper article (De Volkskrant), by Christie Hoofmeester, 15th December 1998. (translation)

For ten years the Royal Dutch Army and Arms Museum in Delft searched without success for a smith with sufficient skills to make a copy of the iron suit of armour of prince Maurits from 1590, until G. Lagidse showed himself to be the right man, during an open day of the museum. This Friday his work will be in the museum.

In his smithy in Den Bosch Lagidse is working with the last leg piece, after 1600 working hours. Hanging on the wall are two mail shirts, helmets and countless photographs of the original armour, which stands in Vienna. The gilded rivets, the 169 parts, the dent in the breast plate, even the fact of the missing back plate and right index finger: Lagidse has copied everything unto perfection.

He has hardly had a chance to study the original. Nevertheless, the making of suits of armour was his dream. "A suit of armour is the symbol of the power of a nation. From when I was only 14 years old I have occupied myself with warmongery. Dutch suits of armour from the sixteenth and seventeenth century are very famous and graceful."

Chief curator J. Puype from the Army Museum: "In the whole of Europe I know nobody who is good at smith’s work as well as having such perfect style anatomically. In Georgia people have made suits of armour into the beginning of this century. Lagidse is more than just a tin cutter."

About the suit of armour that will be exhibited in the Army Museum from January onwards, Lagidse did not worry so much. Only one day in the 1½ years he worked on the metal suit has he doubted if it would come out well. "It was exiting work," he says. "Especially the making of the helmet." The forms of this had to be very precise. "I was occupied with it every day, often started at six o’clock in the morning. And whilst you are working, you do not have to think about it all the time."

Lagidse would rather not think too much about the future. "I wish to be only positive about that. I am a Georgian artist and I would like to become a Dutch artist as well. I would prefer to make autonomous work, in silver or bronze."

 

Before it goes I will breathe life into it

Georgian artist makes replica of the suit of armour of prince Maurits, Newspaper article (Brabants Dagblad), by Mary van Erp, 12th December 2002. (translation)

He worked on it for months, as if driven by a mysterious force, sometimes continuously for weeks on end. Now it is nearly finished, the replica of the cavalry suit of armour that was worn by prince Maurits around 1590. In the workshop of Gotscha Lagidse (33) it stands robust and stately on its base. As if it could walk away any minute.

Gotscha comes from Georgia. When still young he became fascinated by the Medieval armours from Asia and Europe. For a hobby he started to copy them and later took to restoration as well. In this way Gotscha became known and he decided to specialize in the art of smiths work.

On the wall of his workshop hang two mail coats, complete with shield, headdress, weapon gloves and sword. The armour is finished to the tiniest detail. The small rings that form the "knitted pattern" of the mail coat have been connected by means of small holes and nails. A gigantic amount of work for which, apart from craftsmanship, a more than usual amount of patience is necessary. "After visits to museums, the odd exhibition and the sending around of photographs I became somewhat known in the Netherlands," says Gotscha. "During the open day of the Royal Dutch Army and Arms Museum in Delft I came into contact with the main curator Jan-Piet Puype and that brought about this order." For eight months Gotscha worked almost incessantly on his masterpiece. "I knew I could do it, though I had never tried it before," he says proudly. "I was continuously aware of the fact that once upon a time someone else like me had done what I was doing now and that made it very special."

The specialization of which Gotscha is master, is becoming very rare. According to Puype in the Netherlands there is no longer anyone who is capable of this. "It has always been my dream to have the armour of prince Maurits here in our museum. But it could never be the original. That is in Vienna and is only lent out occasionally. So when the opportunity came, we agreed to it."

Gotscha has made serious study of the original suit of armour when it was exhibited in the Netherlands. With white gloves and under observation by two cameras he took careful measurements of all 169 parts. The replica is in no way different from the original, which misses the back plate. Also its ‘mark of quality’, the dent from a musket in the breastplate, has been put into it. When all the gilded rivets are in place and the double chiseled lines along the edges have been added, the suit will be ready.

Meanwhile he has become almost one with his piece of work. It will be difficult for him to have to part with it next week. "They’d better take it away quickly then, but before it goes I will breathe life into it". After this Gotscha wants to leave the making of weaponry for a little while. His next piece will be a ladybird with silver wings. "And preferably in a workshop with living fire."

 

karibWe

karibWe

Gotscha Lagidse

biografia

saWurveli

saWurveli

sakraluri namuSevrebi

sakraluri

liTonis plastika

plastika

sarestavracio samuSaoebi

 restavracia

proeqtebi

proeqtebi