Het harnas van Jan

Trouw, 18 juni 2005, door Haro Hielkema

Het is niet de echte harnas van Jan van Schaffelaar, maar hij had het gedragen kunnen hebben toen hij sprong. In het Veluws Museum Nairac koesteren zij de aan eengeregen blikken replica, omdat er geen geschikt origineel harnas uit de tijd van Van Schaffelaar bestaat. Wát er nog uit die tijd is, is alleen verzameling roest. Ruim vijfhonderd jaar nadat Van Schaffelaar van de kerktoren in Barneveld sprong (16 juli 1482), is zijn vechtpak vorig jaar na ruim 2000 arbeidsuren gereconstrueerd door de Georgische edelsmid Gotscha Lagidse, die eerder al een replica had gemaakt van het harnas van prins Maurits moet hebben gedragen. Voor Van Schaffelaar diende een schilderij van Frederich Herlin uit 1462 als voorbeeld. Het harnas waarin hij St. Joris in zijn strijd tegen de draak uitbelde  (van top tot teen in het blik, gesloten helm), was destijds populair in Europa. Jan van Schaffelaar had het heel goed als outfit gekozen kunnen hebben, tot en met de hippe rode puntschoenen.

Het levenseinde van Jan is legendarisch. Bij het belegering van de kerktoren door de Hoekse soldaten, wilden de de kabeljauwse bezetters zich overgeven. Dat kon alleen als ze eerst Van Schaffelaar uit de galmgaten van de toren zouden gooien. Dat wilden ze niet, waarop de legeraanvoerder zich met zijn gehele gewicht van de trans wierp, met de woorden: "Lieve gezellen, ik moet toch eenmaal sterven, ik wil u geen moeilijkheden bezorgen". Hij overleefde de val, maar werd door zijn vijanden gedood.

Royaal Legermuseum

Defensie Krant, 13 januari 2005

Den Haag - niet alleen strijdharnassen, maar ook de kleine harnasjes van koningskinderen zijn te zien op de tentoonstelling "Heavy Metal, Europese harnassen in het vizier" in het Legermuseum in Delft. half december werd hier een bijzonder harnas aan de collectie toegevoegd een replica van het kinderharnas  van prins Maurits (1567-1625).

Het is gemaakt door harnassmid Gotscha Lagidse, naar het voorbeeld van een schilderij. half december werd in het bijzijn van groep 7 van de Prins Mauritschool uit Delft de laatste hand gelegd aan het harnasje, waarna het op bijzondere wijze wordt opgenomen in de expositie. Op de expositie staan de kleine gestaalde figuren van de latere machthebbers van Europa: Karel V, de Habsburger Albrecht, Philips III van Saksen, Ferdinand Karel van Oostenrijk en Vladislav van Poolen. In het Legermuseum zijn deze staaltjes van vakmanschap, vormgeving en smeedkunst te bewonderen. De historische sierharnassen - uit diverse Europese topcollecties samengebracht - zijn waarschijnlijk nooit meer in deze unieke combinatie te zien.

De koningszonen waren destijds nog kinderen toen zij een harnasje kregen aangemeten waarin zij met hun vader meeliepen in een parade of oefenden in de schermsport. Het was allemaal gericht op hun latere leven als heerser op het Europese machtstoneel. Kinderen nog, maar in hun opvoeding stonden oefening, tucht en discipline voorop en dragen van een harnas hoorde daarbij.

Ook prins Maurits (1567-1625) droeg als een kind een harnas. Op een schilderij uit 1578 staat hij als twaalfjarige jongen in een geblauwd kuras met vergulde versieringen, met naast zich zijn helm en en wapenhandschoenen. Onbevangen kijkt hij ons aan. bewust, zo lijkt het, van de taak die hem wacht in de Tachtigjarige oorlog met Spanje. Het harnas op dit schilderij vormde het enige voorbeeld voor de harnassmid Gotscha Lagidse.

De expositie laat zien dat bepantsering van alle tijden is en dat er verband bestaat tussen een krijger in harnas en een astronaut, ijshockeykeeper of hard rocker. een verrassende, snelle videoclip legt de link tussen bepantsering toen en nu en hoe is het harnas geëvolueerd tot de outfit van een skater, schermende madonna of een American footballspeller.

Het legermuseum is gevestigd aan de Korte Geer in Delft en is van maandag tot en met vrijdag geopend van 10.00 uur tot 17.00 uur en in het weekeinde van 12.00 uur tot 17.00 uur.

De unieke Schellenbomen blinken weer

BN DeStem, 30 november 2004, door Willemijn van Hees

Koninklijke Harmonie Nut & Vermaak in Zundert heeft haar schellebomen een jaar moeten missen wegens restauratiewerkzaamheden. De Georgische edelsmid Gotscha Lagidse uit Roosendaal die ze gerestaureerd heeft, bracht ze afgelopen zaterdag tijdens de jaarlijkse feestdag van de harmonie terug. Prachtig blinkend en weer helemaal compleet stonden de schellebomen te stralen op het podium van zaal Victoria. Ernaast het gelukkige gezicht van Lagidse die een enorm applaus kreeg van de overvolle zaal. Heel de harmonie draagt de bescheiden Georgiër dan ook een warm hart toe.

Lagidse: „Ik vond het heel leuk om bij te dragen aan de voortzetting van een traditie die meer dan anderhalve eeuw oud is. De schellebomen zijn door de jaren heen vaak gerepareerd, maar de kwaliteit is daardoor niet altijd verbeterd.“ „Eén ding is zeker: het is de aankoop dubbel en dwars waard geweest!“, vervolgde Lagidse. „De maker Pillot heeft een prachtig stuk werk geleverd en met heel veel liefde, anders kun je zoiets moois niet maken. Het was een eer voor mij om ze te mogen maken. Ik zie de schellebomen als symbool van jullie harmonie en kom zeker eens kijken als jullie ermee door de straten gaan.“

Schellebomen zijn van oorsprong Turks-islamitische belmuziekinstrumenten. Zij werden in oorlogen gebruikt om de vijand af te schrikken. Ook de grote trom had een dergelijke functie. De schellenbomen van de Koninklijke Harmonie Nut & Vermaak zijn gelukkig nooit gebruikt om oorlogen te voeren. Uit de notulen van vrijdag 20 augustus 1847 blijkt dat het bestuur heeft besloten om twee dergelijke schellenbomen aan te schaffen. De koperen instrumenten moesten voorzien zijn van halve manen, sterren en tientallen belletjes en dienen ter opluistering van het muziekkorps. De opdracht tot het maken kreeg de Zundertse koperslager Petrus Josephus Pillot. Op 4 augustus 1848 werden de schellenbomen afgeleverd voor een bedrag van 80 gulden. Zij werden bekostigd uit een obligatielening en zijn gemaakt middels puur handwerk – vakmanschap - en enig in hun soort. Zij bezitten een unieke vormgeving en zijn van enorme cultuurhistorische waarde.

Zoals Lagidse ook al aangaf, zijn de schellebomen uitzonderlijk mooi en uniek in hun soort. Men ziet wel meer schellenbomen, maar deze zijn eenvoudiger in hun uitvoering. Tot op de dag van vandaag worden zij nog steeds in ere gehouden. Omdat ze kwetsbaar zijn, gaan de ‘dragers’ er voorzichtig mee om. In de ruim 155 jaren zijn ze al minstens 4500 maal meegenomen naar festiviteiten, concerten, blijde en droevige gebeurtenissen. Logisch dat er soms een sterretje of ander onderdeel afbreekt en dat er vooral ook ouderdomsslijtage ontstaat. Een grondige restauratie was daarom hard nodig om dit culturele erfgoed ook voor de toekomst te behouden. Het Prins Bernard Cultuurfonds zag ook de culturele waarde van de schellebomen en heeft daarom bijgedragen in de kosten van de restauratie.

Van honden kop ...

een uitgave van het Legermuseum, 2006

In een opstelling over de Tachtigjarige Oorlog mag Prins Maurits natuurlijk niet ontbreken. Het origineel harnas van Maurits bevindt zich in de collectie van de Hofjagd- und Rüstkammer des Kunsthistorischen Museums in Wenen. Gotscha Lagidse, een van de laatste wapensmeden, heeft aan de hand van dat harnas een replica gemakt. Dat staat nu - inclusief de deuk in de borstplaat, een teken dat het bestaand is tegen een musketschot - in het museum. Lagidse kreeg bij zeer hoge uitzondering in 1998 toestemming van het museum in Wenen om het harnas uit elkaar te halen en elk onderdeel, van borstplaat tot vingerkotje te bestuderen, fotograferen en op te meten. Van die gegevens maakte hij werktekeningen. De 177 onderdelen zijn daarna met de hand verwaardigd; knippen, zagen, in vorm hameren - koud of door verhitting - en vervolgens slijpen, schuren en polijsten. Het harnas van Maurits is 'vuurgeblauwd' om de prachtige, diepe zwartblauwe te krijgen. De 800 ijzeren klinknagels, scharnieren, haken en ogen zijn allemaal met hand gemaakt. Monnikenwerk!

Maurits was ongeveer twaalf jaar oud toen dit portreet van hem gemaakt. Een jongen nog, in de geblauwde kinderharnas met vergulde banen en randen. Slechts de afbeelding van dit portret had Lagidse tot zijn beschikking toen hij in 2004 het afgebelde kuras, de helm, de ringkraag en de wapenhandschoenen namaakte. Zijn 12 jarige zoon diende regelmatig als model.

Bepantsering vandaag de dag

Heavy Metal - Europese harnassen in het vizier,

Door Robert Douglas Smith, Uitgave boekwerk van het Legermuseum,  1999.  pag.75. ISBN 90-70793-25-3

The forger of iron and steel

The World of Constant Connection - Informational and Scientific Magazine, 3 (23) 2004, By Nino Chichinadze

Georgia and Medieval Holland – on the face of it, these two countries seem to have nothing in common. However, it is the art of our country-man – Gotscha Lagidse that has revived several pages of the medieval history of Holland. How did he manage to do that? Gotscha, who has been living and working in Holland since 1994, has created the armour of the heroes of this country. Gotscha Lagidse’s creative work is difficult to define in one word, that is to attribute it to one specific field, because his activity combines art, historic and technological research, complicated and labour intensive metal-working, as well as precise artistic flair. However, if not for the artist’s tremendous love and his “subtle perception” of the past, we would be left only with a dry and mechanical copy of the combination of the aforementioned components. History per se – the past of one country or another – that forms the basis of self-consciousness and particular pride of a nation, is, on the one hand, an extremely attractive source of inspiration for an artist, which, on the other hand, requires a huge responsibility. This is particularly true when his creative work has to do with the past of another country. Gotscha has successfully handled this difficult task. This has been evidenced, above all, by the orders of the most prestigious museums and publications in the press of these European countries. However, it was a long path of study, cognition, reflection, comprehension and, of course, mastery of forging and other most complicated techniques and technologies of metalworking that preceded such recognition of his creative art in Western Europe. The perception of the history of one’s homeland and love of one’s motherland is peculiar to each individual and is manifested in various forms. For Gotscha this is the revival of the armour of his ancestors – the hero warriors of the past. It is probably very unlikely to find a boy who has not “battled” in his childhood holding a wooden sword in his hand or “waged war against the enemy” with his toy soldiers. For Gotscha Lagidse this passion has become his life’s work.

A young Georgian man first showed interest in this strange and rare scope of activity – the fighting equipment of the knights of the past centuries when he was a schoolboy. It was at the age of 14 when assisted by his pedagogue, a history teacher Juansher Jurkhadze, that Gotscha created his first work – Gudamakarian “khabalakhi” (a warrior’s helmet with woven steel chains). It was this very teacher of history who “infected” a student of the Komarov mathematical school with this interesting and romantic field. During his studies at the Georgian Polytechnic Institute, he keenly familiarized himself with our ancestors’ ammunition. In 1985-89 he restored a Khevsurian war helmet, a hauberk (a chain mail), metal plates protecting the arm, iron gloves, a shoulder-strap, a shield and sword. The following figures give an idea of the complexities and labour intensiveness of this task: the chain mail is made up of 56,000 small rings where each ring is prepared by means of a cold hammering technique. Each ring is linked to four other rings. It took Gotscha two months to create this ring-armour using 9 kilograms of steel material. In 1988 a Georgian television film “A Shirt of Mail” acquainted Georgian viewers with Gotscha Lagidse’s creative work. The same year, the Artists’ Union of Georgia conferred on him the title People’s artist of Georgia. From the end of 1980s the scope of this activity expands: on Zurab Tsereteli’s personal order he creates a number of monumental works, starts to work as a metal restorer at the State Ethnographical Museum of Architecture and Culture named after Academician G.Chitaia and takes active part in exhibition.

The ammunition of the heroes of the Middle Ages, created by the artist in Holland, became a landmark in Gotscha Lagidse’s work. For 10 years the Royal Netherlands Army Museum in the city of Delft was unsuccessfully looking for an artist who would be capable of making a copy of the armour of a national hero of the 16^th-17^th centuries – Maurice of Orange (1567-1625), the Count of Nassau and it was to our countryman – Gotscha Lagidse, that the specialists entrusted this responsible task. Creating a western knight’s armour has been Gotscha’s dream for a very long time.

Maurice of Orange was a famous statesman, a commander in-chief and an army reformer. Like his father – Wilhelm I of Orange, he fought against the Spaniards. A magnificent victory in this war marked the liberation of the Netherlands from Spain. Prince Maurice’s only surviving suit of armour was made in 1590 and is kept in the Vienna Art History Museum. The Prince himself had handed it over to the Catholic Bishop of Austria and the armour represents a valuable relic. Due to the fact that it was not possible to return this historical relic to the Prince’s homeland, a decision was taken to make a copy. It took the Georgian master 400 hours to accomplish the preparatory works and 1,600 hours to create the ammunition itself. According to Gocha’s description, the ammunition is extremely elegant and its quality equals royal standards. The helmet and armour are bullet-proof. The suit of armour is made of 169 plates of different sizes and thickness. The plates are fitted to one another by forging and fixed by approximately 600 details. The initial colour of the original is unknown but after special research it was decided to have the replica painted dark blue. The result of the work aroused a storm of delight in everyone. Gilded details handsomely adorn the blue sheen of the perfectly executed copy.

For Gotscha it was the first attempt to create a life-size west European suit of armour. His preceding works ware represented by miniature models. In an interview to al local newspaper, he said that he found the preparation of the helmet particularly difficult because its shapes and details had to be highly precise.

Gotscha’s next work is associated with the name of another hero of the Netherlands – Jan van Schaffelaar. In this case the artist had more difficult task to cope with. The thing is that five centuries the interest in this hero had not diminished in the Netherlands. Unfortunately, Van Schaffelaars armour has not survived. He is the hero of many novels, poems, works of art and, naturally, research works and, therefore, it was a common desire to have his armour displayed in his country’s museum. “He is a real commander, he wears a helmet on his head and his body is completely covered with armour” – this is how the chronicle about Van Schaffelaar describes him. Following extensive discussions and long consultations, a decision was made to create armour similar to that depicted on Friedrich Herlin’s painting “The Miracle of St. George”, which dates back to 140 and is kept at historical museum of the city of Nordlingen. The presentation of this work, executed by Gotscha Lagidse, took place in the spring of 2004. Along with Gotscha’s talent and zeal, such success could perhaps also be attributed to the artist’s chivalrous soul and romantic nature.

To have a clear idea of Gotscha Lagidse’s activity, it is certainly worthwhile to refer this original jewellery – a peculiar “collection” of ladybirds and other insects. This is what the master says himself: “I am fascinated by coats of mail and armour – real arming of the warriors; but don’t ladybirds and turtles also protect themselves with their own “armour” – their shells and testa? I think that everything has cuirass – some are visible and others – invisible.” Silver, copper and iron ladybirds differ by the manner of execution. One can feel a special love of nature in these works and the artist attitude to them is manifested in the names given to them by their creator: “Picasso”, “Ladybird on ice” and others. “At first I hesitated – I was not certain whether the name was chosen by me for my adorable ladybird was acceptable. Later on, however, when I saw Picasso Citroen cars in the streets, I thought I had full authority to do so.” A contemporary design, fine workmanship, artistic mastery of them form material imparts these works with exceptional charm.

It has been almost decade since Gotscha’s artistic works have beautified the galleries and museums of Holland, Luxembourg and Germany. In 1999 his artistic miniature “Maurice” was recognized as the best exhibit of the International Modern Art Exhibition organized by UNESCO and the Luxembourg Ministry of Culture. The Georgian master shares his workmanship and love of his art with interested audiences at lectures and seminars, concurrently continuing his restoration activity.

As far back as 28 centuries ago, one of the inscriptions of the Assyrian King, Sargon the Great (714 B.C.) contains a description of the trophy seized during his invasion of the Caucasus . A host of precious metal artefacts ‘‘from the land of Tubals’’ (golden and silver bowls, mugs, jugs and vases) including gilded swords made by ancestors of the Georgians are noted in particular. It goes without saying that the trophy of the ruler of the richest of the eastern empire would contain only articles distinguished by high craftsmanship. The richest artistic tradition of Georgian metalworking that belongs to Antiquity and the Middle Ages, has been enjoying world recognition for many years. If in the distant past, Caucasian metal objects aroused the interest of eastern monarchs, today it is Western Europe that is enchanted by the works of the Georgian master. Gotscha Lagidse’s creative activity is yet further proof that the refined art of metal forgery, which has flourished on Georgian territory, still exists, develops, peculiarly transforms during the new époque and is distinctly heard in the polyphony of contemporary art.  

"Een goed harnas betekende het verschil tussen leven en dood"

Amersfoortse Courant, Barneveldse Krant gemeente Barneveld, door Renate Koning, 15 mei 2004

Barnevelds enige nationaal bekende held Jan van Schaffelaar heeft een harnas gekregen. "het is een prachtig stuk vakwerk geworden", laat Priscilla van Leeuwen van het Veluws Museum Nairac weten.

 Het laatgotische harnas zit "hem" gegoten en zal samen met nog enkele andere harnassen te zien in het Barneveldse museum. Het harnas is een eindresultaat van "Een harnas voor Jan" project. Het "ijzeren maatpak" werd donderdag tijdens een feestelijke presentatie onthuld. In het museum stond al een harnas, ooit aangeschaft in een curiosawinkel. "Het is volstrekt namaakexemplaar dat ook nog te klein is. Ik kreeg regelmatig de reactie 'de mensen uit de middeleeuwen waren een stuk kleiner dan nu', verteld hoofdconservator Priscilla van Leeuwen van Museum Nairac tijdens haar toespraak.

Toen het oog van Priscilla van Leeuwen op een artikel viel over een ruiterharnas dat gemaakt was voor Prins Maurits en tentongesteeld was in het Legermuseum te Delft, besloot ze contact op te nemen met Gotscha lagidse, maker van het harnas, en Jan Piet Puype, hoofdconservator van het Legermuseum. Samen met beeldend kunstenaar en wapensmid Gotscha Lagidse, oorspronkelijk afkomstig uit Georgië, ging hij het harnas voor Jan maken. 

Er waren geen concrete gegevens over het harnas van Jan van Schaffelaar bekend. Er werd een voorbeeldharnas gezocht dat Jan qua tijd en stijl heel goed gedragen zou kunnen hebben. Gotscha koos als inspiratiebron een klassiek gotisch harnas dat op het schilderij St.Joris en de draak van Frederich Herlin staat afgebeeld. "Gezien het tijdsperk, waarin Jan van Schaffelaar leefde moet het theoretisch mogelijk zijn dat hij dit harnas heeft gedragen", verteelt Gotscha Lagidse. Hij vermoedt dat gotische harnas oorspronkelijk uit Italië komt. De helm vond Lagidse het moeilijkst om te maken. "Vooral omdat het wel goed draagbaar moet zijn". Hij bekeek tientallen modellen van helmen. Het harnas is gemaakt van twee millimeter dik plaatstaal en weegt ongeveer veertig kilo. "Door te staal verhitten kun je het met een hamer in de juiste vorm kloppen", legt Lagidse uit. In totaal heeft hij 1900 uur aan het harnas gewerkt. Dat is een klein jaar. 

Vormgevoel. Volgens Puype komt er bij het werk van een wapensmid, zoals Gotscha lagidse, heel veel kunstenaarschaap kijken. "Zo moet je over een groot inlevings- en vormgevoel beschikken, aangezien je alles van een platje moet halen. Ook is de anatomische kennis van het menselijk lichaam een vereiste voor een wapensmid, want het harnas moet natuurlijk wel kunnen worden aangetrokken".   

Maatpak. het harnas dat door Gotscha Lagidse is gemaakt, is een typisch Westers harnas. "Een harnas is geen kwestie van versiering. Een goed harnas maakt het verschil tussen leven en dood", aldus Puype. "Het ijzeren maatpak moest bescherming bieden, maar tegelijkertijd moest de 'ridder' zichzelf ook goed kunnen bewegen. Zo konden ridders in de 15de eeuw niet zo maar even hun helm afzetten of het vizier openen op het slagveld. Want je moest de vijand letterlijk en figuurlijk 'in de gaten houden'. Hierdoor kwam het wel eens voor dat ridders in hun harnas stikten", aldus Puype.

Aanwinst. Het harnas van Jan van Schaffelaar is volgens hem uniek in Nederland en zeker de moeite waard om eens een keer te bezichtigen. Het Museum Nairac is ook erg blij met deze aanwinst. "We zijn als museum erg trots dat we dit fenomenale stuk werk van Gotscha Lagidse aan onze collectie mogen toevoegen", laat Priscilla van Leeuwen weten. Het harnas zal onderdeel gaan uitmaken van de vaste opstelling van het Museum Nairac. Een aantaal sponsors, waaronder Fortisfonds Barneveld, het Anjerfonds en het K.F. Heinfonds heeft het project "Een harnas voor Jan van Schaffelaar" gefinancierd. Op de tentoonstelling van de andere werken, alle verwaardigd door Lagidse, is ook het ruiterharnas van Prins Maurits te zien.

Rode puntschoenen voor Van Schaffelaar

Amersfoortse Courant, door Bert van de Kruk, 15 mei 2004

Rode puntschoenen heeft Jan van Schaffelaar aan, althans de Jan van Schaffelaar die gehuld in splinternieuwe ridderharnas is te bezichtigen in Museum Nairac in Barneveld. "Heel hip," vindt hoofdconservator Priscilla van Leeuwen.

Het Veluwse streekmuseum is zeer ingenomen met zijn nieuwe aanwinst: een laatgotisch harnas voor 'de enige bekende held' uit Barnevelds geschiedenis. Tot nu toe moest Van Schaffelaar het doen met een fantasieharnas uit de curiosawinkel, veel te klein voor een volwassen man. Het nieuwe harnas voor de man die op 16 juni 1482 van de toren van Barneveld sprong om het leven van zijn kameraden te redden, is historisch helemaal varantwoord. Het is gecreëerd door beeldend kunstenaar en wapensmid Gotscha Lagidse, die eerder een harnas voor Prins Maurits verwaardigde. Het resultaat van zijn tweeduizend uren werk mag er wezen. Het harnas van geblauwd metaal glimt de museumbezoeker tegemoet. Wie een robuuste en plompe verschijning verwacht, komt bedrogen uit. Hier staat een slanke man, klaar voor de strijd.       

"Kijk eens naar de mooie slanke taille," zegt van Leeuwen met glimmende ogen. "Dit harnas past helemaal in het modebeeld van de 15de eeuw.  Het bouwt voort op het Griekse ideaalbeeld van de mooie man; de Grieken waren dol op het volmaakte menselijke lichaam." Het is maar de vraag of Jan van Schaffelaar aan dit ideaalbeeld beantwoordde. Van de goede man is eigenlijk niks bekend. Pas sinds een paar jaar staat vast dat hij daadwerkelijk geleefd heeft. Daarmee houdt de informatie ook zo'n beetje op. Maar dat Barnevelds held een ridderharnas gedragen heeft, durft Van Leeuwen wel voor haar rekening nemen. "Dat was gewoon zijn beroepspraktijk: je kan moeilijk in je onderbroek oorlog gaan voeren. Een goed harnas hoorde erbij. Het was het verschil tussen leven en dood. Daar had een ridder dus ook een hoop geld voor over".

Ook het kleine museum heeft een hoop geld moeten uitgeven voor  het harnas, vindt de conservator. Toch stond voor haar meteen vast dat het harnas er moest komen. "We moeten Jan van Schaffelaar koesteren. Als figuur biedt hij een goede ingang voor een roerige periode in onze geschiedenis. Omdat hij zelf niks heeft nagelaten, moeten wij dat idee wat meer aankleden. Letterlijk."

De uit Georgië afkomstige Gotscha Lagidse werd daarvoor benaderd. De 39-jarige kunstenaar nam een schilderij van Joris en de draak uit 1460 als uitgangspunt voor Jan van Schaffelaars harnas. Vervolgens begon de handwerk, het eeuwige tikken van het verhitte metaal tot het uiteindelijk zijn goede vorm vindt. "Honderdduizenden keren tikken, misschien wel een paar miljoen keer, om de vorm goed strak te krijgen." Is dat eenmaal het geval, dan volgt het eindeloos polijsten met een fijne vijl. Lagidse: "Ik begin altijd met het ingewikkeldste, dus met helm. Als de helm goed is dan komt alles goed." Daarna volgen de andere onderdelen, in totaal meer dan vierhonderd. Onder het harnas draagt Van Schaffelaar een maliënkolder en kledij die Lagidses vrouw maakte. Daarna moest de ridderhoofdman natuurlijk een gezicht krijgen. Dat was een lastige keuze, vindt ook conservator Van Leeuwen. Maar uiteindelijk heeft Van Schaffelaar 'een schattig koppie' gekregen. "Met een lichte five o' clock-shadow onder zijn wangen. Want hij zal zich niet geschoren hebben, zo vlak voor de strijd." 

Het harnas van Jan van Schaffelaar is blijvend te bezichtigen. Daarnaast is tot 28 augustus een kleine tentoonstelling van Gotscha's andere werken.

IJzeren `maatpak` voor Jan

Barneveldse Krant, 13 mei 2003

BARNEVELD - Jan van Schaffelaar heeft sinds gisteren een nieuw harnas. Het fraai laatgotische ijzeren kostuum is het eindresultaat van het project `Een harnas voor Jan`. 

Beeldend kunstenaar en wapensmid Gotscha Lagidse is de maker ervan. Gisteren werd zijn creatie tijdens een feestelijke presentatie in Veluws Museum Nairac onthuld door Les Bos van het Fortisfonds Barneveld. Jan Piet Puype, voormalig hoofdconservator van het Legermuseum te Delft hield bij de presentatie een inleiding over: `Een goed harnas: het verschil tussen leven en dood`. Behalve het harnas van Jan van Schaffelaar zijn de komende maanden ook enkele andere harnassen te zien in het Barneveldse museum.

'Harnas maken is puur kunst’

BN DeStem, Door Romain van Damme. 6 mei 2004

Gotscha Lagidse werkt als een van de beste harnasmakers in een atelier in Roosendaal. Pure kunst zeggen deskundigen uit de hele wereld. Dat doet Lagidse, die onlangs de laatste hand legde aan een harnas van Jan van Schaffelaar, deugd. „Ik ben kunstenaar.“

Roosendaal – In zijn sobere atelier verontschuldigt Gotscha Lagidse zich, als hij een kinderhelm in elkaar zet. „Tijdens de productiefase is het niet mooi. De helm moet nog gepolijst en versierd worden. “ Als de Georgische edelsmid vertelt over zijn werk, laat hij zijn natuurlijke bescheidenheid varen. Dan spreekt hij met vaste stem en duldt hij geen tegenspraak. Gotscha Lagidse weet waarover hij praat.

„Een echte vakman“, zeggen harnasdeskundigen uit de hele wereld, die zijn werk nauwgezet volgen. Het leverde hem enkele jaren geleden een definitieve verblijfsvergunning op. ‘Omdat hij een wezenlijke bijdrage aan het Nederlandse cultureel erfgoed levert’, motiveerde het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen het besluit.

Het afgelopen jaar was goed voor hem, zegt hij zachtjes. Genoeg opdrachten. Uit Zundert, Barneveld, maar ook uit Zwitserland. Voor de Zundertse harmonie Nut & Vermaak restaureert hij de schellenbomen. „Een prachtige opdracht“, vindt hij. Het maakt in hem de kunstenaar wakker. Zoals ook de opdracht van het Veluwse museum Nairac uit Barneveld dat deed. ‘Maak een harnas van Jan van Schaffelaar’, een historische figuur die in 1482 tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten geschiedenis schreef door van de Barneveldse toren te springen. Dat deed hij om zijn maten te redden. Kabeljauwse ruiters uit Roosendaal hadden de kerk en toren van Barneveld ingenomen. Zij werden door de Hoekse soldaten belegerd en eisten dat aanvoerder Van Schaffelaar zich naar beneden zou werpen. Dat deed hij, overleefde de val, maar werd gedood door zijn vijanden.

Geen voorbeeld - Lagidse kent de geschiedenis inmiddels op zijn duimpje. „Probleem was dat er geen voorbeeld van het harnas was. In Duitsland, in het museum van Nõrdlingen, hangt een schilderij van Frederich Herlin. Daarop staat St.Joris. Dat schilderij heb ik als uitgangspunt voor het harnas genomen.“

Niet eenvoudig. Tweedimensionaal moest driedimensionaal worden. „In deze opdrachten kan ik me uitleven als kunstenaar. Zo staat het ook in mijn contract. Ik moest geen harnas maken, maar een kunstwerk.“ Het kostte hem 1900 uur om het harnas tijdig klaar te krijgen. Nu is hij druk bezig met het maken van een kinderharnas dat Prins Maurits ooit droeg. „Dat moet 1 november klaar zijn. In heel Nederland is geen kinderharnas te vinden. Dat moet ik dus ook van schilderijen halen. Tussendoor heb ik voor een Zwitsers museum nog een paar helmen uit respectievelijk de zesde en dertiende eeuw gemaakt. Het kost me veel tijd. Ik sta uren in mijn atelier, ook in het weekend.“

Schilderijen - Tijd voor eigen werk is er vrijwel niet meer. „Daar wil ik straks toch meer tijd voor vrij maken. Als dat kinderharnas klaar is, wil ik schilderijen maken. Niet met verf, maar behangen met metaal.“

Het is zijn droom, zoals hij ook nog eens terug wil naar zijn geboorteland Georgië. „Ik volg de ontwikkelingen op de voet. Van Sandra Roelofs uit Terneuzen, nu presidentsvrouw, kreeg ik vorig jaar een brief, waarin ze me vroeg of ik haar stichting die mensen in nood helpt, wilde steunen. Ik heb haar nu een e-mail gestuurd, want ik wil zeker wat doen voor mijn land.“

Dat is voor later. Eerst moet hij klaar zijn met opdrachten. Liefdevol pakt hij de kinderhelm vast. „Het is prachtig om er een eigen interpretatie aan te geven. Dat verheft het tot kunst. Ik kan er mijn kunstenaarsziel in leggen.“

Schellenbomen in goede handen

BN De Stem, Door Willemijn van Hees. Zaterdag 10 april 2004  

ZUNDERT – De Georgische edelsmid Gotscha Lagidse uit Roosendaal is volop bezig met de restauratie van de schellenbomen van Harmonie Nut & Vermaak uit Zundert. Hij vindt dit één van zijn mooiste opdrachten tot nu toe omdat hij er veel van zijn expertise als specialist in kwijt kan én omdat hij de schellenbomen van museale waarde vindt.

„Soms krijg ik een opdracht waar ik niet helemaal tevreden mee ben, maar meestal heb ik wel het geluk hele mooie opdrachten te krijgen. Dit is echt een heel mooi werk: echt specialistisch om het helemaal in de originele staat terug te brengen. Een museaal werk. Het is niet aan mij, maar het zou een plek verdienen in een museumcollectie vanwege de cultuurhistorische waarde. Dan kunnen er heel veel mensen van genieten“, vertelt Lagidse. 

In zijn werkplaats ligt één van de schellenbomen in stukken op een doek. Deze onderdelen zijn allemaal perfect gerestaureerd en klaar om opnieuw verguld te worden. Ter vergelijking staat de andere schellenboom ernaast: hier is nog niets aan gedaan en het is duidelijk te zien dat Lagidse hier nog veel werk aan heeft. Deuken, missende belletjes, verschil in materiaal en lelijk gerestaureerde sterren door een provisorische restauratie zo’n 30 jaar geleden, zijn slechts de dingen die op het eerste oog opvallen.

„Ik ben met de moeilijkste begonnen“, vertelt Lagidse erbij. Met name de wereldbol van de andere schellenboom was er erg slecht aan toe, evenals de grote kroon. Naast een specialist is Lagidse ook een perfectionist: hij wil de schellenbomen zo goed mogelijk in de originele staat terugbrengen. „Kijk, er zit verschil in de belletjes, deze is niet origineel. Die moet vervangen worden. En kijk naar deze wereldbol, deze is gerestaureerd. Omdat het zo dun materiaal is, was uitdeuken geen optie, dus heb ik de deuken opgevuld met tin en gepolijst en gepolijst zoals het moest zijn. Dat was de enige juiste oplossing.“ 

Lagidse is ook geïnteresseerd in het Turks-Islamitische ontwerp van de schellenbomen. „Ik vraag me af waarom voor dit ontwerp is gekozen. Heeft de maker Pillot dat gedaan of kreeg hij hiertoe de opdracht en waarom? Ik zie het spiritueel: het heeft niet alleen bepaalde symboliek maar een betekenis en iets magisch. Het ontwerp is heel bijzonder: soms is het ontwerp mooier dan hoe het gemaakt is, maar het is ook mooi gedaan. Pillot heeft zijn best gedaan. Hij moet wel goede gereedschappen hebben gehad 160 jaar geleden, want sommige onderdelen zijn geperst, zoals de wereldbollen, vandaar dat die zo dun zijn. Ook een mooi idee dat dominee Theo van Gogh en misschien zelfs Vincent deze schellenbomen misschien wel hebben gezien.“ Zelf is hij ook benieuwd naar hoe mooi de schellenbomen zijn als ze helemaal af zijn en vindt hij het werk uitermate inspirerend. Alhoewel urenlang per dag solderen en vijlen niet echt gezond zijn voor een mens, geeft hij toe.

Passie. Lagidse heeft een academische opleiding gevolgd in Georgië en mag zich ingenieur en Volksmeester van de Kunsten noemen. Tijdens zijn studie heeft hij een passie ontwikkeld voor wat eerst een hobby en later zijn beroep zou worden: het maken en restaureren van harnassen.

„Georgië is heel trots op zijn geschiedenis. We hebben heel veel kastelen en natuurlijk ook veel mooie verhalen. Nog steeds wordt er heel veel geschiedenis gegeven op de scholen. Ridders hadden altijd mijn interesse. Tijdens mijn studie heb ik een Georgisch harnas gemaakt. Vanwege het conservatorisch onderzoek werd dit ook als wetenschappelijk beschouwd.“ Hierdoor kreeg Lagidse veel media-aandacht en kreeg hij een baan aangeboden als metaalrestaurateur in een etnografisch museum in Tbilisi. Negen jaar geleden kwam hij naar Nederland en na twee jaar kreeg hij de opdracht om voor het Koninklijk Nederlands Leger en Wapenmuseum in Delft een replica van het harnas van Prins Maurits te maken. Daarna bleven de opdrachten komen.

Naast de schellenbomen staat er ook nog een geïnterpreteerde beeld- geharnaste Jan van Schaffelaar in zijn werkplaats. Na een jaar intensief werken is hij eindelijk af en kan hij binnenkort worden gepresenteerd in het Veluws Museum ‘Nairac’. Dankzij zijn ervaring met harnassen, kan hij iedere metaalrestauratieklus aan. „Het werken met harnassen is erg omvangrijk: goud, zilver, inlegwerk, sierwerk, het geeft ervaring voor van alles en ik blijf bijleren“.

Lagidse gaat ervan uit dat de schellenbomen in juli klaar zijn. Dan gaan ze weer terug naar de Harmonie Nut & Vermaak. Hij geeft ze graag tips mee om ze straks goed te kunnen vervoeren, want hij draagt haar schellenbomen inmiddels een heel warm hart toe.

Schellebomen worden als nieuw

BN De Stem, Door Willemijn van Hees. Zaterdag 14 februari 2004. Door René Kloeg.

ZUNDERT – De meer dan anderhalf eeuw oude schellebomen van harmonie Nut en Vermaak in Zundert worden eindelijk gerestaureerd. De Georgische edelsmid Gotscha Lagidse uit Roosendaal verklaarde recent dat hij in staat is de koperen sieraden van de harmonie te restaureren.

De Zundertse schellebomen zijn van oorsprong Turks-islamitische instrumenten. Ze zijn van koper, verguld en bestaan uit ornamenten zoals een halve wereldbol en tal van bellen. De harmonie heeft de belmuziek-instrumenten jaren echt gebruikt. Tegenwoordig gaan de 25 kilo zware schellebomen alleen mee voor de sier.

Uniek is dat de notulen van de bestuursvergaderingen van de Zundertse harmonie van het begin af bewaard zijn gebleven. Dat geeft een fraai inzicht in het ontstaan van de harmonie en de ontwikkeling ervan. Burgemeester Caspart van Beckhoven stond halverwege de negentiende eeuw aan de wieg van de harmonie die vooral gegoede burgers als leden had. Het bestuur besloot op 20 augustus 1847 de schellebomen aan te schaffen.

Pronkjuwelen. Sponsoring van harmonieën is van alle tijden. Dat blijkt uit het feit dat Nut en Vermaak 155 jaar geleden obligaties van tien gulden uitgaf met een rente van vier procent om de de pronkjuwelen te kunnen bekostigen. Koperslager Petrus Joseph Pillot uit Zundert kreeg de opdracht voor tachtig gulden de schellebomen te maken. Op vier augustus 1848 leverde hij ze af. De harmonie beschikte dus al over de schellebomen in de tijd dat dominee Theo van Gogh gehuldigd werd als de nieuwe predikant van Zundert. In de loop van de tijd zijn ze redelijk goed bewaard gebleven. Een jaar of dertig geleden zijn ze een keer provisorisch opgelapt.

„Ze zijn nu echt toe aan restauratie. We zijn een paar belletjes kwijt. Ze zijn weleens gevallen. Er zitten butsen en deuken in de sterren en de halve wereldbol en eraf gevallen sterren zijn er slordig terug opgezet. Bovendien begint het verguldsel steeds verder te slijten“, aldus voorzitter Peter Schijfs van de harmonie.

Het bestuur van de harmonie vindt de schellebomen van enorme cultuur historische waarde. Geen andere harmonie heeft volgens Schijfs dergelijke schellebomen. Vergelijkbare staan alleen in paleis het Loo, geschonken door koning Willem III. Nut en Vermaak is enkele jaren op zoek geweest naar een edelsmid die de schellebomen kon restaureren.

Edelsmidschool. „We hebben contact gehad met de edelsmidschool. We hebben edelsmeden in België benaderd, maar we kwamen er niet uit. Tot we in BN/DeStem lazen over de edelsmid Gotscha Lagidse uit Roosendaal. We zijn met de schelleboomdragers bij hem geweest. Hij kan ze restaureren. Dat gaat ongeveer zes weken duren. Daarna moeten ze nog naar de edelsmidschool om te worden verguld“, aldus Schijfs.

De harmonie heeft al een aantal bedrijven en particulieren gevonden die de restauratie mee willen bekostigen. Nut en Vermaak is al lang geen rijke harmonie meer en de restauratie gaat tussen de tien- en elfduizend euro kosten. Nut en Vermaak hoopt dat zich meer mensen en bedrijven melden die de restauratie van de schellebomen mee willen bekostigen. Ook verschillende fondsen zijn om een bijdrage gevraagd.

Het beeld van Jan van Schaffelaar

Barneveld Nu, 20 september 2003

Naam Jan van Schaffelaar staat in een monsterrol van Gelderse krijgslieden, die in 1476 deel uitmaken van een groot leger dat de Bourgondische hertog Karel de Stoute in Lausaanne (Zwitserland) bijeenbrengt. Het leger moest de Zwitsers onderwerpen, maar is daar niet in geslaagd. Jan van Schaffelaar heeft dat echter overleefd.

In het Veluws Museum Nairac is een harnas te bewonderen, dat toont hoe een militaire ruiter als Jan van Schaffelaar destijds was gekleed. Het harnas is echter te klein voor een volwassen man. Daarom wil het museum een ander, groter harnas hebben dat bovendien historisch verantwoord is. Hiertoe heeft het museum de Georgische kunstenaar Gotscha Lagidse in het Brabantse Roosendaal in de arm genomen, die gespecialiseerd is onder meer historische harnassen. Er is opdracht verstrekt voor het maken van een beeld met een harnasmodel zoals dat op een schilderij van Frederich Herlin uit 1460 voorkomt, waarop Sint Joris en de draak zijn afgebeeld. Dit model harnas was destijds in heel Europa populair, waardoor er een (kleine) kans is dat Van Schaffelaar het ook heeft gedragen. Midden 2004 zal het klaar zijn en zal het feestelijk overgedragen aan het museum. Dankzij steun van de Fortis Fonds, het Anjerfonds en het K.F. Heinfonds is het mogelijk geworden het beeld met harnas te laten maken. 

De historische figuur Jan van Schaffelaar is beroemd geworden doordat zijn dood in annalen is beschreven. Dat de verhalen daar omheen een eigen leven zijn gaan leiden in alleen maar goed voor Barneveld.

Maatwerk voor Maurits

BN De Stem, 25 januari 2003, door Romain van Damme

BERGEN OP ZOOM, zaterdag 25 januari 2003 - Als Gotscha Lagidse vertelt over zijn werk, glinsteren zijn ogen als het glanzend materiaal waarmee hij middeleeuwse harnassen maakt. De Georgiër maakt er meestal twee. Een voor zijn opdrachtgever en een voor zijn eigen collectie. Hij bouwt harnassen van prins Maurits perfect na en doet met het Hollandse militaire erfgoed wat niemand anders kan. Volgens het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen hij een wezenlijke bijdrage levert aan het Nederlandse cultureel erfgoed.

Voor hem op tafel pronken twee helmen en ligt een boek vol historie: Van Maurits tot Munster. In zijn atelier aan de Auvergnestraat in Bergen op Zoom is het koud. Het deert hem niet. "Als ik werk, voel ik de kou niet."
Een 37-jarige, tengere man uit de Georgische hoofdstad Tbilisi in Bergen op Zoom. "Een man met gouden handen", zegt Jan Piet Puype, conservator van het Koninklijk Nederlands Leger- en Wapenmuseum in Delft. "Het vakmanschap van Gotscha is haast uniek in Europa. Een fantastische vent ook. Zijn werk behoort tot de hoogste professionele standaard."
Ruim acht jaar woont Gotscha Lagidse nu in Nederland. Over zijn vertrek uit Georgië praat hij liever niet. Dan sterft de glimlach rond zijn mond en zoeken zijn vingers nerveus naar een houvast. "Als militair en kunstenaar had ik het niet gemakkelijk", vat hij in goed Nederlands samen . Daar blijft het bij. Aandringen heeft geen zin.
Veel liever praat hij over zijn werk. Dan keert die glimlach terug. Lagidse is scheppend kunstenaar. Sculpture edelsmid staat er op zijn visitekaartje. "Ik maak ook sieraden en kerkelijke kunst. In opdracht, maar ook vrije kunst. Regelmatig exposeer ik. Scheppend bezig zijn, dat boeit me. Dat hoort bij mij."

Veroveraars - Maar wat hij ook maakt en bedenkt, zijn grote liefde is het harnas. Als Lagidse praat over harnassen, gaat het verleden leven. Jan Piet Puype: "Lagidse is Georgiër. Tot in de jaren dertig van de vorige eeuw werden in dat land veel harnassen gemaakt. Het zit die mensen in de genen."
Lagidse zelf: "Georgië heeft zich door de eeuwen heen vaak moeten verdedigen tegen veroveraars. Er was veel oorlog en daarom veel harnassen. Als klein kind vond ik die prachtig en wilde die harnassen hebben. Ik wilde ze namaken, binnen mijn bereik brengen."
Hij is zeventien jaar als hij in Tbilisi met een studie aan de Technische Universiteit begint. Hij slaagt in 1989 met vlag en wimpel en wordt ingenieur elektricien. Mooi, maar zijn belangstelling ligt elders. Naast zijn studie onderzoekt Gotscha traditionele harnassen en zwaarden. Hij duikt depots van musea in en zuigt ieder detail in zich op.
Zijn naam als expert wordt definitief gevestigd als hij de eeuwenoude Georgische wapenuitrusting Abjari reconstrueert. Later wordt zijn werk tentoongesteld in het Huis van Cultuur in Tbilisi en in de Burg Hasseg/Hall in het Oostenrijkse Tirol. Het begin van een succesvolle carrière. Overal in de wereld wordt vol bewondering over zijn werk gesproken.

Texel - Nu woont hij in Roosendaal en werkt in Bergen op Zoom. "Waarom Nederland? Een goed land. Georgië heeft iets met Nederland. In '45 vocht een Georgisch bataljon op Texel tegen de Duitsers. Honderden soldaten hebben daar het leven gelaten. Zoiets boeit me."
Aanvankelijk woonde Lagidse in Den Bosch. Hij maakte zijn kunst voor musea, galeries en particuliere verzamelaars. Regelmatig exposeert hij. "In 1995 had ik een tentoonstelling in het Maritiem en Juttersmuseum op Texel. Daar stond een Georgisch harnas van mij. De museumdirecteur zei: schrijf eens naar het Leger- en Wapenmuseum in Delft."
De brief leidde tot een afspraak en niet veel later tot een eervolle opdracht. Nog altijd doopt Lagidse zijn woorden in emoties, als hij daarover praat. Zijn handen warmend aan een dampende kop koffie: "Ik had al laten zien hoe een maliënkolder gemaakt moet worden. Dat viel in de smaak. En toen, toen kwam dé opdracht." 

Wenen - Museumdirecteur Jan Piet Puype: "Ik heb zijn werken zeer kritisch bekeken. Op basis van die bevindingen hebben we besloten om hem de opdracht toe te vertrouwen: een replica maken van het harnas van prins Maurits van Nassau. Het origineel wordt bewaard in de Hofburg te Wenen."
Lagidse: "Een grote eer. Maar ook moeilijk! Ik kon niet naar Wenen vanwege visumproblemen. Alles heb ik uit boeken en van schilderijen gehaald. Zo'n harnas maak je niet zomaar. Dat gaat heel officieel."
Lagidse stopte 1900 werkuren in het harnas. Het is 168 centimeter hoog, gemaakt van gewalst plaatijzer, glanzend gepolijst en vuurgeblauwd. De ongeveer 450 klinknagels, scharnieren, ogen, haken en pluimkoker zijn verguld. Stuk voor stuk met de hand gemaakt.
Puype: "Het harnas voldeed aan onze hoge verwachtingen. Het is tot in details precies gelijk aan het origineel in Wenen. Het ziet er prachtig uit. Een staaltje vakmanschap. Zeker zijn er in Nederland goede smeden, maar dit is zo specialistisch werk. Als we in Nederland iemand tot dit niveau willen opleiden, sturen we hem naar het buitenland."
"Niet alleen ík vind het prachtig", voegt Puype er snel aan toe. "Voor we het in ons bezit kregen, hebben we het laten zien aan geïnteresseerde partijen en specialisten. Hun oordeel was zeer gunstig. Zelfs een leek ziet niet alleen de hoge kwaliteit, maar ook de cultuurhistorische waarde van zijn vakmanschap."

Bescheidenheid - De paspop in Bergen op Zoom is geharnast. Met het harnas van een Nederlandse piekenier, een nieuwe opdracht van het Leger- en Wapenmuseum. Hij klikt gespen vast en wrijft even over het borststuk. "Prachtig om te maken. Ik ben er constant mee bezig. Vaak kijk ik op internet, op zoek naar vakgenoten. In Nederland zijn veel goede smeden."
Lagidse is beleefd en laat zich niet snel verleiden tot een oordeel. In al zijn bescheidenheid verwijst hij naar websites over harnassen. Die klikt hij ook vaak aan. Aarzelend: "De kwaliteit die ik nastreef, vind ik dan niet. Maar ik wil niet zeggen dat ik de allerbeste bent."
Dat doen anderen wel. Puype: "Ik heb zijn werk eens laten zien aan een beroemde Duitse expert, die voor onderzoek historische zwaarden namaakt. Hij zei: Lagidse is een fantastische edelsmid die geweldige dingen maakt. Onvoorstelbaar goed."
Dichter bij huis verliest directeur Frans Grijzenhout van het Instituut Collectie Nederland waar Lagidse les geeft, zich in superlatieven. "Uniek op het terrein van historische metaalbewerking, zijn kennis van militaria en zijn algemene inzetbaarheid worden door de opleiding en de studenten van het instituut bijzonder gewaardeerd. Wij hopen dan ook in de toekomst veelvuldig van de diensten van Gotscha gebruik te maken."

Verguld - Het Piekeniersharnas kost hem ruim 700 uur. "Je moet geduld hebben, goed materiaal en ook doorzettingsvermogen. Soms ben je uren bezig met een klein detail, dat vrijwel niemand ziet. Ik geniet als ik deze harnassen maak. Maar ook van andere projecten. Het zit in mijn bloed."
Puype: "Hij maakt harnassen op museumkwaliteit. Ze kunnen in de musea tentoongesteld worden. Dat is een verrijking van de Nederlandse cultuur, omdat het meestal gaat om het opvullen van een hiaat, waarvan complete originele stukken in geen enkele Nederlandse collectie meer voorhanden zijn."
Hiaten zijn er nog genoeg. Lagidse: "Er is nog zoveel moois te maken. Prins Maurits had een verguld harnas. Hij droeg dat als kapitein-generaal. Dat harnas is alleen maar op schilderijen te zien. Dat wil ik reconstrueren."
Ach, hij wil nog zo veel. Naar Wenen reizen en kijken naar het allermooiste harnas. Gedragen door aartshertog Sigmund. "Het harnas van Hendrik de Achtste is ook schitterend. Dat staat in het Royal Armouries Museum in Leeds. Prachtige stukken zijn dat."
Zijn ogen glinsteren weer. "Zo mooi. Dát harnas maken, is mijn droom."

Armamentaria / Replica van het harnas van prins Maurits

Selectie uit de aanwinsten. Bij de deelcollectie realia. Inv.nr.114926:

Jan Piet Puype en Frans.A.Th. Smits , aflevering 34, ISSN 0168-1672, ISBN 90-6116-012-X

Afbeelding 1 toont het bovengedeelte van het harnas, namelijk het borstkuras, de schouderplaten en de armharnassen. afbeelding 2 toont het voorwerp ten voeten uit. Voor een foto van de harnassmid, de in 1965 in Georgie (Kaukasus) geboren Gotscha Lagidse, verwijzen we naar het jaarverslag van 1998. Het origineel was reeds twee mal tijdelijk in ons museum, voor tentoonstellingen in 1989 ('Oranje op de bres') en in 1998 ('Van Maurits naar Munster'). Het Legermuseum betreurt het dat er op gehele wereld geen enkel origineel harnas van één der oranjevorsten meer te vinden is, behalve dit ene exemplaar van Maurits van ca.1590, dat telkens terug moest omdat het niet permanent in bruikleen kon worden gehouden. De bruikleengever, de Hofjagd- und Rüstkamer des Kunsthistorischen Museumms in Wenen , stond ons bij hoge uitzondering toe dat wij het originele harnas uit elkaar mochten nemen en zorgvuldig, onderdeel voor onderdeel, door de Georgische meester te laten opmeten, natekenen en kartonen sjablonen laten maken. vervolgens verwaardigde Lagidse de replica binnen 9 maanden. exclusief voorbereidingstijd is er 1600 uur aan het harnas gewerkt. Het materiaal was gewalst plaatijzer (van de Hoogovens) in de diktes 1,1.2, 1.5, 2 en 3 mm dat werd verwerkt in de 169 losse platen waaruit het harnas bestaat. net zoals bij het origineel zijn borstkuras en helm kogelvrij. en zijn dikste platen daarin verwerkt. de platen werden koud gesmeed indien zij slechts gebogen moesten worden, en warm indien er bollingen moesten worden uitgehamerd. In het harnas zijn 450 vergulde klinknagels, scharnieren, haken, ogen en pallen verwerkt, stuk voor stuk met de hand gesmeed. Ofschoon het Legermuseum gewoonlijk authentieke voorwerpen verzamelt, is voor deze in meerdere opzichten waardevolle replica een uitzondering gemaakt en opgenomen in de verzameling.

Voor het weggaat, zal ik er leven in blazen

Brabants Dagblad, 12 december 1998

Georgische kunstenaar maakt replica van het harnas prins Maurits - Maanden heeft hij eraan gewerkt. Als door een mysterieuze kracht gedreven soms weken achtereen. Nu is het bijna af. De replica van het ruiterharnas, dat prins Maurits gedragen heeft rond 1590, in het atelier van Gotscha Lagidse (33) staat het robuust en statig op een sokkel. Alsof het zó weg kan lopen.

Gotscha komt uit Georgië. Hij raakte al jong geboeid door de Middeleeuwse wapenrustingen uit Azië en Europa. Als hobby begon hij ze na te maken en later ook te restaureren. Daarmee kreeg Gotscha bekendheid en besloot hij zich te specialiseren in het kunstsmeden.

Aan de muur van zijn atelier hangen twee maliënkolders. Compleet met schild, hoofdtooi, wapenhandschoenen en zwaard. De uitrusting is tot in detail afgewerkt. De ringetjes die het "breipatroon" van de maliënkolder vormen, zijn door midden van kleine gaatjes en nageltjes aaneen geregen. Een gigantisch werk waarna naast vakmanschap, een overdosis geduld voor nodig is. " Na bezoeken aan musea, een enkele expositie en het rondsturen van foto's kreeg ik in Nederland wat bekendheid", vertelt Gotscha. Tijdens de open dag van het Koninklijk Nederlands Leger- en Wapenmuseum in Delft kwam ik in contact met hoofdconservator Jan Piet Puype en daar is deze opdracht uitgekomen." Acht maanden  werkte Gotscha bijna onafgebroken aan zijn meesterwerk. "Ik wist dat ik het kon, al had ik het nooit eerder geprobeerd"- zegt hij trots. "Ik was me er steeds van bewust dat ooit iemand anders dan ik gedaan had wat ik nu deed. En dat maakte het heel bijzonder".

De specialisatie die Gotscha in zijn vingers heeft, begint erg zeldzaam te worden. In Nederland is volgens Puype niemand meer die dit kan. "Het is altijd mijn droomwens geweest het harnas van prins Maurits hier in het museum te hebben. Maar van het origineel kan geen sprake zijn. Dat bevindt zich in Wenen en wordt alleen zo nu en dan uitgeleend. Dus toen de gelegenheid zich voordeed, hebben we daarmee ingestemd".

Gotscha heeft een serieuze studie gemaakt van het originele harnas toen dat in Nederland geëxposeerd werd. Met witte handschoenen aan en geobserveerd door twee camera's, nam hij zorgvuldig de maten van alle 169 deelplaten. De replica wijkt in niets af van het origineel waarvan de rugplaat ontbreekt. Ook het kwaliteitsmerk, een deuk van een musket in de borstplaat, is erin aangebracht. Als straks alle vergulde klinknagels op hun plaats zitten en de dubbel gebeitelde lijnen langs de randen zijn aangebracht, is het harnas klaar.

Ondertussen is hij behoorlijk met zijn werkstuk vergroeid. Het zal hem moeilijk vallen de volgende week afscheid te nemen. "Ze moeten het dan maar snel meenemen, maar voor het weggaat zal ik er leven in blazen". Dan wil Gotscha het maken van wapentuig even loslaten. Zijn volgende werkstuk wordt een lieveheersbeestje met zilveren vleugels. "En liefst in een atelier met 'levend vuur'.

Alleen deze man kon dit harnas namaken

De Volkskrant, 15 december 1998, door Christie Hoofmeester 

Tien jaar lang zocht het Koninklijk Nederlands Leger- en Wapenmuseum in Delft zonder succes naar een smid met voldoende vakkennis om een kopie te maken van het ijzeren harnas van prins Maurits uit 1590. Tot dat Gotscha Lagidse zichzelf tijdens een open dag van het museum de juiste man toonde. Vrijdag staat zijn werk in het museum.

In zijn smederij in Den Bosch is Lagidse na 1600 arbeidsuren bezig met het laatste beenstuk. Aan de muur hangen twee maliënkolders, helmen en talloze foto's van de originele wapenuitrusting, die in Wenen staat. De vergulde klinknagels, de 169 deelplaten, de deuk in de borstkas, zelfs het ontbreken van de rugplaat en de rechter wijsvinger: Lagidse heeft alles perfect nagemaakt.

Hij heeft nauwelijks kans gehad om het origineel te bestuderen. Het maken van harnassen was niettemin zijn droom. "Een harnas is het symbool van de macht van een natie. Al vanaf mijn 14e ben ik bezig met oorlogstuig. Nederlandse harnassen uit de zestiende en zeventiende eeuw zijn zeer beroemd en gracieus".

Hoofdconservator Jan Piet Puype van het Legermuseum: "In heel Europa ken ik niemand die zowel goed in het smeden is, als anatomisch zo'n perfecte stijl heeft. In Georgië hebben mensen tot het begin deze eeuw nog harnassen gemaakt. Lagidse is meer dan zomaar een blikknipper. In de toekomst hoop ik vaker met hem samen te werken, hij kan onze naam gebruiken, we zijn vakmanschap".

Over het harnas, dat vanaf januari in het Legermuseum is te zien, heeft Lagidse zich minder zorgen gemaakt. Eén dag van de anderhalf jaar dat hij aan het metalen pak werkte, betwijfelde hij of het wel goed zou worden. "Het was spannend werk", zegt hij, "vooral het maken van de helm". Daarvan luisterden de vormen heel nauw. "Ik was er alle dagen mee bezig, begon vaak om zes uur in de ochtend. En als je aan het werk bent, hoef je niet de hele tijd na te denken".

Zoals voor de toekomst. "Ik wil daar alleen maar positief over zijn. Ik ben een Georgisch Kunstenaar en ik wil graag ook een Nederlands Kunstenaar worden. Het liefst zou ik autonoom werk maken, van zilver of brons."

Prins Mauritsharnas op het Legermuseum

Delftsche Courant, 18 december 1998

DELFT - Het Koninklijk Leger- en Wapenmuseum in Delft is eindelijk in het bezit van een replica van het harnas van prins Maurits. Jarenlang werd gezocht naar een geschikte smid, maar die werd in Nederland niet gevonden. Uiteindelijk bleek de Georgiër Gotscha Lagidse de juiste man te zijn.

"Eigenlijk heeft hij ons gevonden, licht hoofdconservator J. Puype toe. "Twee jaar geleden meldde Gotscha zich bij ons om zijn werk aan te bieden. Al snel had ik in de gaten dat hij een uniek vakman was".

In een geïmproviseerde atelier bij Den Bosch is Gotscha in maart begonnen met het werken aan de replica van het harnas. "Wij hebben hem een aanbeeld geschonken. Henk Visser, een rijke verzamelaar, heeft de rest van het benodigde gereedschap gesponsord", aldus Puype, die trots is op de nieuwste aanwinst van het museum.

Het originele harnas van prins Maurits is al ruim 400 jaar onderdeel van een Oostenrijkse harnasverzameling. "In 1596 schonk Maurits zijn harnas aan aartshertog Ferdinand von Tirol. De aartshertog verzamelde harnassen van beroemde Europese koningen en generaals", legt Puype uit. "Nu is het harnas in het Kunsthistorisch Museum in Wenen". Net als het origineel heeft de replica een deukje in de buikstreek. "Dat deukje is afkomstig van een 18 millimeter kogel uit een musket, een groot geweer uit de tijd van Maurits. Het was een gewoonte dat harnassen werden getest voordat ze werden afgeleverd. Het deukje bewijst dat het niet een sier-, maar om een echt oorlogsharnas gaat", aldus Puype.

Tamtam - De hoofdconservator was eigenlijk van plan om het harnas in januari met "veel tamtam" te presenteren, maar omdat de pers al op de hoogte was gebracht heeft hij het harnas gisteren al aan de collectie van het Museum toegevoegd.

"Gotscha heeft afgelopen week toen hij klaar was het Brabants Dagblad ingelicht over zijn werk. Daar schrok ik best van, want toen wist iedereen dat er een kostbaar harnas op een minderbeveiligde terrein was. Gotscha heeft de laatste twee nachten dan ook bij het harnas in atelier doorgebracht om roof of beschadiging tegen te gaan'.

Sinds afgelopen nacht kunnen beide heren weer rustig slapen: het harnas staat veilig achter glas. De lang gekoesterde wens is ingewilligd.

Galerie "Bremmer", Tilburg, 03 september 2000

Realiteit en dromen, kindertijd, dagelijkse impressies en de spirituele achtergrond van het geboorteland. Verschillende combinaties van het hierboven genoemde zijn op verschillende niveaus werkzaam bij het scheppen van kunst.

Gotscha is geboren en opgegroeid in Georgië. Dit zonnige land, herbergt een rijkdom aan een zeer oude cultuur en mythologie en is bekend om zijn speciale leefwijze en bestaande oude tradities. Door archeologen zijn specifieke Georgische wapenuitrustingen gevonden vanaf de achtste eeuw voor Christus. De Griekse historicus Heradotos maakt al in de vijfde eeuw voor Christus melding over de tradities en kunst in het harnasmaken in Georgië.

Georgiërs zien het harnas niet enkel als een middel tot fysieke verdediging maar het symboliseert ook hun spirituele kracht. Dat kan een van de redenen zijn waarom soms het harnas en/of wapenuitrusting aan Christelijke kerken werd geschonken. Eén van de attributen van een Georgische wapenuitrusting is het maliënkolder, wat is gemaakt door ringen aanelkaar te sluiten. De ringen zelf kunnen verschillend van vorm zijn; dat is afhankelijk van het doel en het creatieve proces van de maker. Zowel maliënkolder als andere onderdelen van wapenuitrustingen werden traditioneel gemaakt vanuit kunstenaars attitude. Daarom is bijna elke Georgische wapenuitrusting anders en verschillend van elkaar door deze stilistische en creatieve onafhankelijkheid van de maker. Gebaseerd op dit filosofisch fundament en met inzicht in de wapenuitrusting, brengt Gotscha met bijna vergeten technieken deze oude kunst weer tot leven. Hij maakt wapenuitrustingen binnen het artistiek creatief proces en brengt nieuwe dimensies en nuances in vorm, zowel in de grote delen als in details. Daarom heeft zijn werk in deze richting een zeer sterke eigen identiteit en heeft daarmee een hoge originele en artistieke waarde.

Met deze door hem beheerste technieken schept hij ook kleine sculpturen, waardor deze ook heel bijzonder zijn. Deze sculpturen hebben veelal ronde vormen, wat een zekere stilistische richting aangeeft.

In het werk van Gotscha kun je ook sterk Christelijke symbolen zien, met als bedoeling het diep spiritueel fundament van de mensheid te verbeelden. Maar ook zie je bij Gotscha persoonlijke symbolen zoals: de bloem - symbool van schoonheid, de bolvorm - als symbool van het universele van vorm/of idee.

Gotscha Lagidse smeedt cultuur tot kunst

Door Bernard de Haas, journalist, 1999

Eelsmid uit Georgië - het vaderland van ijzer en brons - waar de metaalkunst altijd hoog in aanzien staat. Georgië ligt tussen de Kaspische Zee en de Zwarte Zee aan de noordelijke grens van Iran, gebieden waar eeuwenlang Perzen, Turken, Russen en in deze eeuw ook Duitsers aanspraak op maakten. De vrijheidsdrang van de Georgiërs en hun militante geschiedenis zorgden voor de ontwikkeling van een rijke cultuur. Tot in de negentiende eeuw had elke familie nog zijn eigen complete wapenrusting aan de muur. Metaal hoort bij de cultuur van dit land.

Een enthousiaste leraar wakkerde in de jonge Gotscha de belangstelling voor wapens en wapenrustingen uit de geschiedenis aan. Met zijn aangeboren talenten, groeiden kennis en kunde tot een ware passie voor harnassen, zwaarden en maliënkolders. Op jonge leeftijd restaureerde hij de oude uitrusting van zijn familie. Door het werken met het en het restaureren van oude wapenrustingen, maakte hij zich de metaalkunst eigen. Tijdens zijn studie aan de technische universiteit verwierf hij het predikaat 'Volksmeester van kunsten'. Vanaf 1994 verblijft en werkt Gotscha in Nederland en is al geliefd als kunstenaar. Thans is hij in Georgië en in Europa erkend als een van de belangrijke experts op het gebied van restauratie en reconstructie van historische harnassen. Gotscha maakt schitterende miniaturen van ridders in wapenrusting, maar hij kan ook complete harnassen, helmen en maliënkolders op ware grootte creëren. Het liefst werkt hij voor musea, die oude ridderuitrustingen beheren. In 1998 voltooide Gotscha, in opdracht van Nederlandse Legermuseum, een replica van het harnas van Prins Maurits naar zijn persoonlijke ruiterharnas. Onze roemruchte stadhouder liet dit harnas maken in het jaren 1590-1595. Er werden net in die periode verbeterde ruiterharnassen ontwikkeld. Dit enig overgebleven harnas van de prins is een van de weinig authentieke harnassen die bewaard gebleven zijn. Het is een echt strijdharnas, sober en slechts veertig kilo licht, waarin de ruiter zich goed kon bewegen.

Maurits gaf dit harnas van Nederlandse makelij cadeau aan, nota bene de Rooms katholieke aartshertog Ferdinand von Tirol. Ferdinand was een fervent verzamelaar van wapens en harnassen en in het jaar 1601 publiceerde hij een catalogus van zijn verzameling. In het overzicht is ook het harnas van Maurits opgenomen. Blijkbaar had de protestantse Maurits, ondanks de Hollandse vijandschap met de Spaanse koning Philips II, geen moeite met persoonlijke vriendschap met de Roomse kerkvorst van Wenen. In 1998 is het 350 jaar geleden, dat de vrede van Munster een einde maakte aan de Tachtigjarige oorlog. Het Legermuseum heeft het harnas geplaatst in een tentoonstelling, die gewijd is aan de strijd, de tactiek en aan de wapens uit de Tachtigjarige Oorlog. Het is mogelijk dat onze schoolboekjes Maurits als strateeg te veel lof toezwaaien. Maar het is de grote verdienste van de prins, dat hij zijn legers trainde, tot elke manoeuvre feilloos als door één man werd uitgevoerd, naar het voorbeeld van de Romeinse legioenen in de glorietijd van het Romeinse rijk.

Gotscha is een van de vier of vijf wapensmeden in Europa die een historisch verantwoorde kopie op ware grootte van het harnas van Maurits maken kan. In Georgië werkte Gotscha, behalve voor musea en particulieren, ook voor het atelier van Tsereteli, de man die het monument voor het gebouw van de Verenigde Naties ontwierp. Gezien de geschiedenis van zijn land gaat de belangstelling in Georgië in de eerste plaats uit naar Gotscha's buitengewone vaardigheden als harnasmaker. Voor een compleet maliënkolder, waarvan Georgië zeven verschillende soorten kent, steekt hij dag in dag uit, maanden lang zelfgesmede ijzeren ringetjes door elkaar. Elk ringetje wordt aan de uiteinden dicht geklonken. In 1996 organiseerde het Maritiem Museum Texel een herdenking van de Georgische opstand tegen de Duitse bezetting op het eiland. Gotscha toonde er een complete wapenrusting op ware grootte. Tijdens de tweede wereldoorlog kozen de Georgiërs aanvankelijk de kant van de Duitsers tegen de Russen die Georgië bezet hielden. Met de Duitsers kwamen er ook Georgiërs naar Texel. De strijdbare Georgiërs, die eeuwen lang hun land van vreemde overheersing wisten te vrijwaren en de vrijheidlievende Texelaars begrepen elkaar. Achthonderd Georgiërs moesten vechten tegen een overmacht van zeker drie bataljons van ongeveer 3600 man. Op Texel liggen 476 Georgiërs begraven op een speciale erebegraafplaats. Op een houten monument achter glas las men: Hier rusten de dappere strijders van het dappere Georgische bataljon, die op het eiland Texel allen tot de laatste adem hebben gevochten voor hun vrijheid tegen de Duitse terreur.

Behalve in wapens en wapenuitrustingen toont Gotscha zijn kunstenaarschap in beelden en sculpturen. Hij exposeerde vroeger al in Oostenrijk. In Nederland is op verschillende plaatsen werk van hem te zien geweest. Zijn beelden kenmerken zich door de lichtvoetigheid die ze uitstralen. Hoewel van ijzer, zilver en koper wekken zijn lieveheersbeestjes de indruk elk moment te kunnen wegvliegen. IJzeren bloemen in perfecte balans wenden zich levendig naar de zon. De Heilige Nino is de beschermheilige van Georgië. Zij maakte een kruis van druiventakken. Aan dit kruis hebben de Georgische kruisen hun enigszins afhangende armen te danken. Gotscha maakt Georgische kruisen vooral van ijzer, maar ook van zilver voor een altaar of kleiner, om aan een ketting te worden gedragen.

Voor "de Vader van de Smeedkunst", professor Alfred Habermann, maakte Gotscha een ketting van gesmede ijzeren ringetjes met op elk van de ringen de naam van de professor en op de andere kant de naam van diens echtgenote. Habermann is professor van het Europees Centrum voor Monumentenzorg en Restauratie in Venetië, zonder enige twijfel in Europa het belangrijkste instituut op dit gebied.

Het werk van Gotscha valt op door buitengewone artistieke en ambachtelijke vaardigheid en vakkennis, door zorgvuldig detailleren zonder overdrijven, hoge eisen stellend aan de afwerking en vooral door groot kunstenaarschap. "... Ik teken niet zoveel van tevoren", zegt hij. "Ik haal de vormen uit het metaal, zoals ik ze voel, zonder veel passen en meten. Dan valt er wel eens te veel af dat nergens meer voor te gebruiken is. Dat hoort eigenlijk niet, maar het is nu eenmaal mijn manier van werken."

Keurmerk

Metaalschrift, nr. 2, 2000. Uitgave van OOM en O+A, door L. Knoop

Gotscha Lagidse (34) fantaseerde als scholier over veldslagen tussen zijn moederland Georgië en Perzische of Turkse troepen. Vooral over de schitterende wapenuitrustingen. In opdracht van het 'Delftse Legermuseum' heeft Gotscha een ruiterharnas van prins Maurits nagemaakt.

Gotscha heeft Maurits’ harnas gekopieerd in zijn werkplaats bij Den Bosch. Toen het Legermuseum het origineel uit Wenen in 1998 te gast had, kwam Gotscha tien keer naar Delft om alle harnasdelen op te meten en te fotograferen. Daarna bestelde hij staalplaat in diverse diktes. Niet roestvrij, want dat kenden 16e eeuwers niet. Wel blauwde Gotscha het staal, met een brander.

Musketkogel. Het kostte een jaar denk- en millimeterwerk, maar Gotscha smeedde een perfecte replica. RTL5 filmde hoe Gotscha de 169 onderdelen uiteindelijk met scharnieren in elkaar zette. In het Legermuseum kom je het tweelingbroertje van Maurits’ harnas vanzelf tegen: in de collectie van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). Maurits vocht net als ´Pa´ Willen van Oranje tegen Spanje, maar werd vooral bekend als militair vernieuwer. Hij vormde brute huurtroepen om tot een keurig beroepsleger.

Dat Maurits niet groot was, verraadt zijn harnas. Opvallend ook dat de rechter wijsvinger en het rugstuk missen: net als bij het origineel. Op buikhoogte flikkert een kogelinslag. Een moordaanslag op Maurits? Welnee. Dit puntje garandeerde dat het een strijdharnas was, geen sierstuk. Gotscha bracht dit kwaliteitsmerk wel aan, maar niet met een musket.

Allerklassiekst. Veertin was Gotscha toen hij zijn eerste helm maakte. Daarna leerde hij het edelsmeden: ’Ik keek in ateliers rond hoe het moest’. Gotscha had goede ogen, want in Nederland is geen betere wapensmid te vinden. Wat hij momenteel doet? Ik heb een miniatuurharnas gemaakt. Van ijzer, het alleroudste materiaal!"

Pronkstuk

Brabants Dagblad, door A.K. Beekman, 7 september 2000

Beeldende kunst, Expositie in Galerie Bremmer te Tilburg

Picasso, zo heet dit lieveheersbeestje. Het is één van mijn favoriete stukken. Die naam kwam in mij op toen ik het aan het maken was. Het is dus meer een gevoel. Picasso is wel mijn favoriete kunstenaar. Hij heeft net als ik in veel stijlen gewerkt. Het lieveheersbeestje is voor mij ook een nieuwe stijl. Ik heb nog wel even getwijfeld of ik het wel naar Picasso kon noemen, maar toen ik die Citroën Picasso zag rijden, wist ik zeker dat het wel ging. Ik hou van lieveheerbeestjes. Ik heb een bijzondere band met de natuur en het lieveheersbeestje is de beschermer van de bloemen en planten. Een heel moedig beestje.

In 1994 ben ik naar Nederland gekomen. Georgië is mijn moederland. Het lieveheersbeestje noemt men daar Chia-Maia. Net als lieveheersbeestje een hele mooie naam. Als mensen in Georgië iets kwijt zijn, roepen ze ook naar de lieveheersbeestjes. Die helpen dan met zoeken. Als kind was ik al verliefd op ze. Het is een heel mooi, aardig en goed diertje.

Behalve het lieveheersbeestje zijn er op de expositie ook harnassen te zien. Harnassen fascineren me. De letterlijke harnassen, maar ook een lieveheersbeestje of schildpad heeft er één. Dat zijn allemaal pantsers die kunt zien. Maar volgens mij heeft alles een harnas, soms zichtbaar en soms onzichtbaar.

Vier jaar geleden heb ik voor het eerst een lieveheersbeestje gemaakt. In totaal heb ik er nu tien. Ze zien er allemaal heel anders uit en hebben ook allemaal een andere naam. Zo is er ook eentje die 'Lieveheerbeestje op ijs’ heet. Ik heb ook andere materialen gebruikt voor de kevers: zilver, koper, messing en ijzer. Voor Picasso heb ik ijzer en zilver genomen. Het is mijn favoriet omdat het de allerbeste is uit de serie. Het is ook de bedoeling dat het iedere keer beter wordt.

Het lieveheersbeestje is met veel vakmanschap gemaakt, dat wel. Maar de techniek, komt voor mij echt op de tweede plaats. Ik maak een ontwerp in mijn hersens en zie het voor mijn ogen. Daarna maak ik het gewoon’.